Müasir dövrdə texnologiya həyatımızın demək olar ki, bütün sahələrinə təsir göstərir. İnsanların ünsiyyət qurması, iş aparması, sənədləri hazırlaması və məlumat əldə etməsi əvvəlki illərlə müqayisədə xeyli asanlaşıb. Bəs bu dəyişikliklər mübahisələrin həlli üsullarına, xüsusilə mediasiyaya necə təsir edir?
Rəqəmsal imkanlar mediasiyanı daha əlçatan və çevik edə bilərmi? Süni intellekt mediatoru əvəz edə bilərmi? Texnologiyanın yaratdığı imkanlarla yanaşı, hansı risklər də nəzərə alınmalıdır?
Bu sualları mediator və hüquqşünas Hümmət Əliyevlə müzakirə edirik.
Sual 1. İnnovasiya mediasiyanı necə dəyişir?
Hümmət Əliyev:
İnnovasiya dedikdə yalnız yeni texnologiyaları deyil, işimizi daha səmərəli görməyə imkan verən yeni yanaşmaları da başa düşməliyik. Mediasiyada innovasiyanın əsas məqsədi mübahisə edən insanların bir-birini daha yaxşı anlamasına və ortaq həll yolu tapmasına kömək etməkdir.
Məsələn, əvvəllər görüşdə iştirak etmək üçün hər iki tərəfin eyni vaxtda eyni ünvana gəlməsi lazım olurdu. İndi isə texniki imkanlardan və qanunvericiliyin tələblərinə uyğun təşkilati həllərdən istifadə etməklə məsafədən ünsiyyət imkanlarını nəzərdən keçirmək mümkündür. Elektron sənədlər, rəqəmsal məlumat mübadiləsi və videokonfrans vasitələri prosesin təşkilini asanlaşdıra bilər.
Təsəvvür edək ki, mübahisənin tərəflərindən biri Qubada, digəri isə Bakıda yaşayır. Məsafə, vaxt və yol xərcləri onların görüşünü çətinləşdirə bilər. Müvafiq hüquqi və texniki şərtlər imkan verdikdə, məsafədən ünsiyyət bu çətinliklərin azaldılmasına kömək edə bilər.
Lakin burada vacib bir məqam var: texnologiya mediasiyanın məqsədini dəyişmir. Azərbaycan Respublikasının “Mediasiya haqqında” Qanununun 1.0.1-ci maddəsinə əsasən, mediasiya mediatorun vasitəçiliyi ilə mübahisənin qarşılıqlı razılıq əsasında həlli prosesidir. Qanunun 4-cü maddəsində isə mediasiyanın əsas prinsipləri müəyyən edilir.
Deməli, texnologiya prosesi asanlaşdıra bilər, amma tərəflərin qarşılıqlı razılığını, əməkdaşlığını və mediatorun qərəzsizliyini əvəz edə bilməz.
Sual 2. Mediasiyada hansı yeni metodlardan istifadə etmək mümkündür?
Hümmət Əliyev:
Bu gün mediasiyanın inkişafı üçün bir sıra yeni imkanlardan danışmaq olar. Bunlara məsafədən görüşlər, elektron məlumat mübadiləsi, rəqəmsal təqvimlər, sənədlərin sistemli idarə edilməsi və süni intellekt əsaslı köməkçi vasitələr daxildir.
Məsələn, mediator tərəflərin təqdim etdiyi məlumatları sistemləşdirmək, görüş üçün uyğun vaxtı müəyyənləşdirmək və müzakirə olunmalı məsələlərin siyahısını hazırlamaq üçün rəqəmsal vasitələrdən yararlana bilər. Süni intellekt isə mürəkkəb mətnlərin ilkin xülasəsini hazırlamağa və mümkün müzakirə istiqamətlərini müəyyənləşdirməyə kömək edə bilər.
Ancaq burada mühüm fərq var: köməkçi vasitə ilə qərar verən şəxs eyni deyil. Süni intellektin təklif etdiyi məlumatlar yoxlanılmalı, hüquqi məsələlər qanunvericiliyə əsasən qiymətləndirilməli, yekun mövqe isə insan tərəfindən müəyyənləşdirilməlidir.
Beynəlxalq səviyyədə də bu istiqamətdə işlər aparılır. Birləşmiş Millətlər Təşkilatının Beynəlxalq Ticarət Hüququ üzrə Komissiyası – UNCITRAL 2016-cı ildə onlayn mübahisələrin həllinə dair texniki qeydlər qəbul edib. Bu sənəddə ədalətlilik, şəffaflıq, hesabatlılıq və lazımi prosessual təminatlar kimi məsələlərə diqqət yetirilir.
Bununla belə, beynəlxalq tövsiyələrin mövcudluğu hər bir rəqəmsal metodun Azərbaycanda avtomatik olaraq hüquqi baxımdan tətbiq edilə bilməsi demək deyil. Konkret metodun tətbiqi milli qanunvericiliyə və müvafiq prosedur tələblərinə uyğun qiymətləndirilməlidir.
Sual 3. Texnologiya mediasiyaya olan etibarı azalda bilərmi?
Hümmət Əliyev:
Bəli, düzgün istifadə edilmədikdə azalda bilər. Amma düzgün təşkil olunduqda etibarı artırmaq üçün də imkan yarada bilər.
Mediasiyada etibarın əsasını tərəflərin mediatorun qərəzsizliyinə inanması, məlumatlarının qorunacağına əmin olması və prosesdə bərabər imkanlara malik olması təşkil edir.
Təsəvvür edin ki, ailə mübahisəsi üzrə tərəflərdən biri videobağlantı ilə görüşə qoşulur. Əgər onun danışdıqları başqa şəxslər tərəfindən eşidilirsə, görüş qeydə alınırsa və ya şəxsi məlumatları lazımi qaydada qorunmursa, bu, etimada ciddi zərər vura bilər.
Azərbaycan Respublikasının “Mediasiya haqqında” Qanununun 8-ci maddəsi mediasiyada konfidensiallıq prinsipini müəyyən edir. Bu prinsip rəqəmsal vasitələrdən istifadə edilən zaman da nəzərə alınmalıdır. Texnologiya dəyişə bilər, lakin qanunla qorunan məlumatların məxfiliyi öz əhəmiyyətini itirmir.
Buna görə də məsafədən görüşlər təşkil edilərkən təhlükəsiz əlaqə vasitələrinin seçilməsi, iştirakçıların şəxsiyyətinin müəyyənləşdirilməsi, kənar şəxslərin iştirakı məsələsinin aydınlaşdırılması və məlumatların qorunması vacibdir.
Mən hesab edirəm ki, texnologiyaya kor-koranə etibar etmək də, ondan tamamilə imtina etmək də düzgün yanaşma deyil. Əsas məsələ onun insan hüquqlarına, mediasiya prinsiplərinə və qanunvericiliyə uyğun istifadəsidir.
Sual 4. Mediasiyada innovasiyalar hansı riskləri yaradır?
Hümmət Əliyev:
Hər bir yenilik imkanlarla yanaşı, müəyyən risklər də yaradır. Mediasiyada bu riskləri bir neçə istiqamətdə qiymətləndirmək olar.
Birinci risk şəxsi məlumatların və məxfi məlumatların qorunması ilə bağlıdır. Tərəflər mediasiya zamanı ailə münasibətləri, əmək fəaliyyəti, maliyyə vəziyyəti və digər həssas məsələlər barədə məlumat verə bilərlər. Bu məlumatların icazəsiz paylaşılması ciddi problemlərə səbəb ola bilər.
İkinci risk yanlış məlumatlarla bağlıdır. Süni intellekt bəzən mövcud olmayan hüquqi norma, yanlış izah və ya reallığa uyğun gəlməyən nəticə təqdim edə bilər. Buna görə də hüquqi məlumatlar etibarlı mənbələrdən yoxlanılmalı, süni intellektin hazırladığı mətnlər isə mütəxəssis tərəfindən nəzərdən keçirilməlidir.
Üçüncü risk tərəflərin texnologiyadan istifadə imkanlarının bərabər olmamasıdır. Hər kəsin keyfiyyətli internetə, müasir cihaza və rəqəmsal bacarıqlara malik olduğunu düşünmək olmaz. Texnologiya bir tərəf üçün rahatlıq yaradırsa, digər tərəf üçün maneəyə çevrilməməlidir.
Dördüncü risk insan amilinin arxa plana keçməsidir. Mediasiyada yalnız sənədlər və hüquqi tələblər deyil, həm də hisslər, narahatlıqlar, qarşılıqlı münasibətlər və etibar mühüm rol oynayır. Bəzən insanın sözlərini dinləmək, onun narahatlığını anlamaq və tərəflər arasında sağlam ünsiyyət yaratmaq mübahisənin həllində həlledici olur.
Buna görə də mənim mövqeyim belədir: innovasiya tətbiq edilərkən üç əsas meyar qorunmalıdır — qanunilik, təhlükəsizlik və insan amili. Bu meyarlardan biri nəzərə alınmadıqda, texnologiyanın verdiyi üstünlüklər öz əhəmiyyətini itirə bilər.
Sual 5. Gələcək mediasiya üçün nə vəd edir?
Hümmət Əliyev:
Mən gələcəyin mediasiyasını daha əlçatan, çevik və texnologiyadan düzgün istifadə edən bir sistem kimi təsəvvür edirəm. Burada məqsəd insanı texnologiya ilə əvəz etmək deyil, insanın imkanlarını genişləndirməkdir.
Gələcəkdə rəqəmsal müraciət sistemlərinin, elektron sənəd dövriyyəsinin, məsafədən görüş imkanlarının və süni intellekt əsaslı köməkçi vasitələrin daha geniş tətbiqi mümkün ola bilər. Bu imkanlar düzgün qurulduğu halda, vətəndaşların mediasiya haqqında məlumat əldə etməsini və xidmətlərə çıxışını asanlaşdıra bilər.
Lakin texnologiyanın inkişafı ilə yanaşı, hüquqi tənzimləmə, informasiya təhlükəsizliyi, mediatorların rəqəmsal bacarıqları və vətəndaşların maarifləndirilməsi də inkişaf etməlidir.
Azərbaycan Respublikasının “Mediasiya haqqında” Qanunu mediasiyanın məqsədlərini, prinsiplərini, həyata keçirilməsi qaydalarını və mediatorların statusunu müəyyən edir. Yeni texnologiyalar tətbiq edilərkən bu hüquqi çərçivə əsas götürülməlidir. Texniki imkanların mövcudluğu öz-özlüyündə hər hansı prosedurun qanunla müəyyən edilmiş qaydaları əvəz etməsinə əsas vermir.
Digər mühüm məsələ mediatorların davamlı inkişafıdır. Müasir mediator hüquqi biliklərlə yanaşı, ünsiyyət, danışıqların aparılması, emosiyaların idarə olunması və rəqəmsal vasitələrdən təhlükəsiz istifadə bacarıqlarını da inkişaf etdirməlidir.
Sonda bir fikri xüsusi vurğulamaq istəyirəm: mediasiyanın gələcəyi yalnız daha sürətli texnologiyalardan asılı deyil. Onun gələcəyi insanlara nə dərəcədə etibarlı, ədalətli və qarşılıqlı razılığa əsaslanan həll yolu təqdim edə bilməyimizdən asılıdır.
Texnologiya məsafələri qısalda bilər, amma insanlar arasındakı etibarı yalnız düzgün münasibət və məsuliyyətli yanaşma yaradır.
Yekun
İnnovasiya mediasiyanın inkişafı üçün yeni imkanlar açır. Lakin bu imkanlardan səmərəli istifadə etmək üçün hüquqi prinsiplər, konfidensiallıq, tərəflərin bərabərliyi və insan amili daim diqqət mərkəzində saxlanılmalıdır.
Mediasiyanın məqsədi sadəcə mübahisəni bitirmək deyil, tərəflərin qarşılıqlı razılığına əsaslanan, davamlı və qəbul edilə bilən həll yolunun tapılmasına kömək etməkdir.
Hümmət Əliyevin mesajı: “Gələcəyin mediasiyası texnologiya ilə insan münasibətlərinin vəhdətinə əsaslanmalıdır. Çünki ən müasir vasitələr belə qarşılıqlı anlaşmanın və etibarın yerini tuta bilməz.”
