1. Mediasiya sülhə necə töhfə verir?
Cavab: Sülh dedikdə yalnız müharibənin və ya açıq qarşıdurmanın olmamasını düşünməməliyik. Sülh həm də insanların fikir ayrılıqlarını qarşılıqlı hörmət, dialoq və anlaşma yolu ilə həll edə bilməsidir.
Mediasiya məhz bu yanaşmanın formalaşmasına kömək edir. Mübahisə zamanı tərəflər çox vaxt öz mövqelərini müdafiə etməyə çalışır, qarşı tərəfin nə hiss etdiyini və əslində nəyə ehtiyac duyduğunu isə nəzərdən qaçırırlar. Mediatorun köməyi ilə tərəflər bir-birini dinləmək, problemlərinin səbəblərini anlamaq və ortaq həll yolu tapmaq imkanı əldə edirlər.
Azərbaycan Respublikasının “Mediasiya haqqında” Qanununun 4.1-ci maddəsinə əsasən, mediasiyanın məqsədi tərəflər arasında münaqişə səviyyəsini azaltmaq və onları razı salacaq şəkildə mübahisənin həllini təmin etməkdir.
Məsələn, ailədə yaranan mübahisə yalnız tərəflərin özlərinə deyil, uşaqlara və digər ailə üzvlərinə də təsir göstərə bilər. Mediasiya tərəflərə qarşılıqlı ittihamlar əvəzinə, problemin həllinə və gələcək münasibətlərin qorunmasına diqqət yetirməyə kömək edir.
Mənim fikrimcə, mediasiyanın sülhə ən böyük töhfəsi insanlara bir həqiqəti öyrətməsidir: Mübahisənin olması düşmənçiliyin davam etməsini zəruri etmir.
2. Sülh mədəniyyəti nədir?
Cavab: Sülh mədəniyyəti insanların fikir ayrılıqlarına dözümlü yanaşması, başqalarının hüquqlarına hörmət etməsi, problemləri zorakılıq və təhqir yolu ilə deyil, dialoq və qarşılıqlı anlaşma əsasında həll etməyə çalışmasıdır.
Bu mədəniyyət ailədə, məktəbdə, iş yerində və cəmiyyətin bütün sahələrində formalaşır. Uşaq ailədə böyüklərin mübahisəni necə həll etdiyini görür, məktəbdə fərqli fikirlərə münasibəti öyrənir, iş həyatında isə əməkdaşlıq və qarşılıqlı hörmətin əhəmiyyətini anlayır.
Sülh mədəniyyəti hər kəsin eyni fikirdə olması demək deyil. Əksinə, insanlar fərqli düşünə, fərqli maraqlara malik ola bilərlər. Əsas məsələ bu fərqləri qarşılıqlı hörmət çərçivəsində idarə edə bilməkdir.
Azərbaycan Respublikasının “Mediasiya haqqında” Qanununun 6.3-cü maddəsində mediasiyanın mübahisənin həllində tərəflərin əməkdaşlığına, ünsiyyətinə və danışıqlarına əsaslandığı göstərilir.
Bu müddəa sülh mədəniyyətinin əsas elementlərindən biri ilə uzlaşır: insan qarşı tərəflə razılaşmasa belə, onunla hörmət çərçivəsində danışmağı bacarmalıdır.
3. Mediasiya bu mədəniyyəti necə gücləndirir?
Cavab: Mediasiya insanlara mübahisə zamanı yalnız öz hüquqlarını tələb etməyi deyil, həm də qarşı tərəfin mövqeyini dinləməyi, maraqları müəyyənləşdirməyi və ortaq həll axtarmağı öyrədir.
Burada bir məqamı xüsusi vurğulamaq istəyirəm: mediator tərəflərdən birinin mövqeyini digərinə qəbul etdirmir və onlar əvəzinə qərar vermir. Mediatorun vəzifəsi tərəflər arasında ünsiyyət üçün şərait yaratmaq və onların öz iradələri ilə razılığa gəlmələrinə kömək etməkdir.
Qanunun 5-ci maddəsində könüllülük, 6-cı maddəsində tərəflərin hüquq bərabərliyi və əməkdaşlığı, 7-ci maddəsində isə mediatorun müstəqilliyi və qərəzsizliyi ilə bağlı müddəalar nəzərdə tutulur.
Bu prinsiplər mediasiyanın etimada əsaslanan bir proses kimi həyata keçirilməsində mühüm rol oynayır.
Məsələn, işçi ilə işəgötürən arasında əməkhaqqı, iş şəraiti və ya digər əmək məsələləri ilə bağlı mübahisə yarandıqda, tərəflərin bir-birini dinləməsi problemin daha konstruktiv şəkildə müzakirəsinə şərait yarada bilər. Eyni yanaşma ailə və kommersiya mübahisələrində də əhəmiyyətlidir.
Mediasiyanın ictimai faydası yalnız konkret mübahisənin həlli ilə məhdudlaşmır. İnsanlar bu təcrübədən gündəlik münasibətlərində də istifadə edə bilərlər. Beləliklə, dinləmək, dialoq aparmaq və qarşılıqlı anlaşmaya çalışmaq vərdişləri tədricən güclənir.
4. Uzlaşma davamlı ola bilərmi?
Cavab: Bəli, mümkündür. Lakin bunun üçün razılaşmanın yalnız imzalanması deyil, tərəflərin real maraqlarını nəzərə alması və üzərlərinə götürdükləri öhdəlikləri aydın şəkildə müəyyənləşdirməsi vacibdir.
Məhkəmə qərarı hüquqi mübahisəni həll edə bilər, amma tərəflər arasında qarşılıqlı narazılığın aradan qalxmasına həmişə kifayət etmir. Mediasiyada isə tərəflər həll yolunun hazırlanmasında birbaşa iştirak edirlər. Bu da onların razılaşmanı daha yaxşı anlamasına və qəbul etməsinə şərait yarada bilər.
Məsələn, valideynlər arasında uşağın saxlanılması və onunla ünsiyyət qaydaları ilə bağlı mübahisə yarandıqda, razılaşma uşağın mənafeyini və tərəflərin real imkanlarını nəzərə almalıdır. Öhdəliklər nə qədər konkret və aydın müəyyənləşdirilərsə, onların icrası ilə bağlı anlaşılmazlıqların yaranma ehtimalı da bir o qədər azalar.
“Mediasiya haqqında” Qanunun 1.0.7-ci maddəsinə əsasən, barışıq sazişi mediasiya prosesi nəticəsində tərəflər arasında əldə edilən yazılı razılaşmadır.
Qeyd etmək lazımdır ki, Qanunun 34-cü maddəsi barışıq sazişinin forması və məzmunu ilə bağlı tələbləri, 35-ci maddəsi isə onun hüquqi qüvvəsi və icrası məsələlərini tənzimləyir.
Bununla belə, heç bir razılaşma gələcəkdə mübahisənin bir daha yaranmayacağına mütləq təminat vermir. Davamlı uzlaşma tərəflərin razılaşmaya məsuliyyətlə yanaşmasından, onu vicdanla icra etməsindən və zərurət yarandıqda dialoqu davam etdirmək bacarığından asılıdır.
5. Mediasiyanın qlobal miqyasda rolu nədir?
Cavab: Mediasiya həm ayrı-ayrı insanlar, həm təşkilatlar, həm də daha geniş miqyasda münaqişələrin dinc yolla həlli üçün əhəmiyyətli vasitədir. Beynəlxalq münasibətlərdə vasitəçilik və dialoq tərəflərin mövqelərini yaxınlaşdırmağa, gərginliyi azaltmağa və danışıqlar üçün imkan yaratmağa kömək edə bilər.
Birləşmiş Millətlər Təşkilatının effektiv mediasiya üzrə rəhbər prinsiplərində razılıq, qərəzsizlik, inklüzivlik, beynəlxalq hüquqa uyğunluq və keyfiyyətli sülh sazişlərinin əhəmiyyəti vurğulanır.
Bu yanaşma göstərir ki, mediasiyanın uğuru yalnız tərəfləri danışıqlar masasına gətirməklə ölçülmür. Prosesin etibarlı təşkili, iştirakçıların maraqlarının nəzərə alınması və əldə olunan razılaşmanın davamlılığı da mühüm amillərdir.
Eyni zamanda, mediasiya bütün münaqişələr üçün universal həll vasitəsi deyil. Xüsusilə beynəlxalq münaqişələrdə hüquqi öhdəliklər, təhlükəsizlik məsələləri, tərəflərin razılığı və güc balansı kimi amillər nəzərə alınmalıdır.
Mən hesab edirəm ki, sülh mədəniyyətinin inkişafı hər bir cəmiyyətdən başlayır. Ailədə, məktəbdə, iş yerində və ictimai münasibətlərdə mübahisələrin dialoq yolu ilə həllinə üstünlük verilməsi daha geniş miqyasda qarşılıqlı anlaşmanın möhkəmlənməsinə töhfə verə bilər.
Sonda demək istərdim ki, sülh yalnız böyük qərarlarla deyil, gündəlik münasibətlərimizdə etdiyimiz seçimlərlə də qurulur. Bir-birimizi dinləmək, fərqliliklərə hörmətlə yanaşmaq və mübahisəni düşmənçiliyə çevirməmək sülh mədəniyyətinin əsas şərtlərindəndir. Mediasiya isə bu dəyərləri praktik müstəvidə həyata keçirmək üçün mühüm imkan yaradır.
Yekun mesaj
Mediasiya – mübahisədən anlaşmaya, qarşıdurmadan əməkdaşlığa, razılaşmadan davamlı sülhə aparan yoldur.
