1. Praktikada mediasiya sahəsində əsas problemlər hansılardır?
Hümmət Əliyev: Mediasiyanın inkişaf edən bir institut olduğunu nəzərə alsaq, praktikada müəyyən çətinliklərin olması təbiidir. Əsas məsələlərdən biri cəmiyyətin mediasiya haqqında məlumatlılığının hələ də tam formalaşmamasıdır.
Bəzi vətəndaşlar mediasiyanı məhkəmənin bir növ alternativi kimi deyil, sadəcə məhkəməyə getməzdən əvvəl keçilməli formal mərhələ kimi qəbul edirlər. Halbuki mediasiyanın əsas məqsədi tərəflərə öz mübahisələrini öz iradələri ilə həll etmək imkanı yaratmaqdır.
Digər çətinlik isə tərəflərin bəzən qarşı tərəflə danışmağa belə hazır olmamasıdır. Xüsusilə ailə, əmək, biznes və uzun müddət davam edən mübahisələrdə emosional gərginlik yüksək ola bilər.
2. Tərəflərin mediasiyaya və ya qarşı tərəfə müqaviməti necə aşılır?
Hümmət Əliyev: Burada mediatorun peşəkarlığı və düzgün kommunikasiya qurmaq bacarığı xüsusi əhəmiyyət daşıyır.
Mediator tərəflərdən birinin mövqeyini digərinə qəbul etdirməyə çalışmamalıdır. Onun vəzifəsi tərəflərin mövqelərinin arxasında dayanan maraqları müəyyənləşdirmək və onları konstruktiv dialoqa yönəltməkdir.
Bəzən tərəf deyir ki, “Mən qarşı tərəflə heç bir razılaşmaya getməyəcəyəm”. Mediator isə bu fikirlə mübahisə etmir. Əksinə, tərəfə izah edir ki, mediasiyada razılaşmağa məcbur etmək yoxdur. Tərəf prosesdə öz iradəsi ilə iştirak edir və qərarı da özü verir.
Bu yanaşma etimadın formalaşmasına kömək edir.
3. Mediasiya sahəsində hüquqi boşluqlar varmı?
Hümmət Əliyev: Mediasiya haqqında qanunvericilik Azərbaycanda bu institutun fəaliyyətinin əsas hüquqi çərçivəsini müəyyən edir. Bununla yanaşı, praktika inkişaf etdikcə yeni məsələlər də ortaya çıxır.
Burada “qanunvericilikdə boşluq var” deməkdən daha çox, qanunun tətbiqi zamanı yaranan praktiki məsələlərin daim təkmilləşdirilməsinin vacibliyini qeyd etmək istərdim.
Çünki mediasiya canlı prosesdir. Yeni mübahisə növləri, yeni texnologiyalar, onlayn mediasiya imkanları və beynəlxalq əməkdaşlıq kimi məsələlər hüquqi tənzimləmənin də zamanla inkişaf etdirilməsini tələb edə bilər.
Əsas məsələ qanunvericiliyin praktikadakı ehtiyaclarla paralel inkişaf etməsidir.
4. Mediator bu çətinlikləri necə idarə edir?
Hümmət Əliyev: Mediator ilk növbədə öz rolunun sərhədlərini düzgün bilməlidir.
Mediator hakim deyil, tərəflərin nümayəndəsi deyil və tərəflərdən birinin maraqlarını müdafiə etmir. Onun əsas vəzifəsi müstəqil və qərəzsiz şəkildə mediasiya prosesini təşkil etmək və tərəflər arasında təhlükəsiz, konstruktiv dialoq üçün şərait yaratmaqdır.
Çətin situasiyalarda mediator emosiyalara emosiyalarla cavab verməməlidir. Səbir, aktiv dinləmə, düzgün suallar vermək və tərəflərin maraqlarını müəyyənləşdirmək mühüm bacarıqlardır.
Bəzən mediasiyanın uğuru tərəflərin dərhal razılaşmasında deyil, onların bir-birini dinləməyə başlamasında olur.
5. Beynəlxalq təcrübə bizə nəyi göstərir?
Hümmət Əliyev: Beynəlxalq təcrübənin əsas mesajlarından biri budur: mediasiyanın inkişafı yalnız qanun qəbul etməklə başa çatmır.
Cəmiyyətdə mediasiya mədəniyyəti formalaşdırılmalıdır. İnsanlar mübahisə yarananda ilk olaraq yalnız məhkəməni deyil, danışıqları və mediasiyanı da mümkün həll yolu kimi görməlidirlər.
Bunun üçün mediatorların peşəkarlığının artırılması, mediasiya təşkilatlarının institusional inkişafı, vətəndaşların məlumatlandırılması və məhkəmələrlə mediasiya sistemi arasında düzgün əlaqənin qurulması mühüm əhəmiyyət daşıyır.
Beynəlxalq təcrübədə həmçinin mediatorların davamlı peşəkar inkişafına, etik standartlara və prosesdə tərəflərin könüllülüyünün qorunmasına xüsusi diqqət yetirilir.
YEKUN
Hümmət Əliyev: Mediasiyada çətinliklərin olması bu institutun zəifliyindən deyil, əksinə, onun real həyatda müxtəlif və mürəkkəb mübahisələrlə işləməsindən irəli gəlir.
Əsas məsələ hər bir çətinliyə problem kimi deyil, inkişaf üçün imkan kimi yanaşmaqdır.
