Sual 1. Emosional gərginlik necə azalır?
Emosional gərginlik mübahisələrin təbii nəticələrindən biridir. İnsan özünü haqsızlığa uğramış hesab etdikdə, qarşı tərəfin onu anlamadığını düşündükdə və ya gözləntiləri qarşılanmadıqda emosional reaksiya verə bilər.
Mediasiya prosesində ilk növbədə tərəflərə öz fikirlərini sərbəst və təhlükəsiz şəkildə ifadə etmək imkanı yaradılmalıdır. Mediator hər iki tərəfi diqqətlə dinləməli, onların sözünü kəsmədən mövqelərini anlamağa çalışmalıdır.
Gərginliyi azaltmaq üçün sakit ünsiyyət, düzgün suallar və fasilələrdən istifadə etmək mümkündür. Bəzən qısa fasilə belə insanın emosiyalarını idarə etməsinə və məsələyə daha aydın baxmasına kömək edir.
Əsas məqsəd tərəfləri susdurmaq deyil, onların bir-birini dinləyə biləcəyi şərait yaratmaqdır.
Sual 2. Aqressiya necə neytrallaşdırılır?
Aqressiya ilə qarşılaşdıqda ən vacib məsələ ona eyni aqressiya ilə cavab verməməkdir. Çünki sərt sözə sərt sözlə cavab vermək münaqişəni daha da dərinləşdirə bilər.
Mediator tərəflərlə ünsiyyətdə sakitliyini qorumalı, mübahisənin şəxsi təhqirə çevrilməsinə imkan verməməlidir. Tərəflərə qarşılıqlı hörmət qaydalarını xatırlatmaq, söhbəti konkret məsələyə yönəltmək və zərurət yarandıqda ayrı-ayrı görüşlər keçirmək faydalı üsullardandır.
Burada bir məqamı xüsusi vurğulamaq istərdim: aqressiv davranışa dözümlü yanaşmaqla onu qəbul etmək eyni şey deyil. Təhdid, təhqir və təhlükə yaradan davranışlar olduqda mediator prosesin təhlükəsizliyini təmin etmək üçün müvafiq tədbirlər görməlidir.
Mediasiyanın məqsədi tərəflərdən birini susdurmaq deyil, hər ikisinin öz fikrini təhlükəsiz və hörmət çərçivəsində ifadə etməsinə şərait yaratmaqdır.
Sual 3. Empatiyanın rolu nədir?
Empatiya başqa bir insanın hisslərini və yaşadığı vəziyyəti anlamağa çalışmaqdır. Bu, mütləq onunla razılaşmaq demək deyil. Sadəcə, qarşı tərəfin məsələyə hansı səbəblərdən fərqli yanaşdığını başa düşmək cəhdidir.
Mediasiyada empatiya xüsusi əhəmiyyət daşıyır. Çünki tərəflər bəzən yalnız öz haqlı olduqlarını sübut etməyə çalışır, qarşı tərəfin narahatlığını isə nəzərə almırlar.
Mediator tərəflərə bir-birinin mövqeyini anlamağa kömək etdikdə mübahisənin arxasında dayanan əsl maraqlar üzə çıxa bilər. Məsələn, ailə mübahisəsində tərəflər zahirən əmlak bölgüsü barədə mübahisə etsələr də, onların narahatlığı gələcək təminat, övladların rifahı və ya etimadın itirilməsi ilə bağlı ola bilər.
Empatiya qarşılıqlı anlaşmanı gücləndirir və razılaşma imkanlarını artırır. Lakin mediator empatiya göstərərkən tərəflərdən heç birinin mövqeyini tutmamalı, qərəzsizliyini qorumalıdır.
Sual 4. Emosiyalar qərarlara təsir edirmi?
Bəli, emosiyalar insanın qərarlarına ciddi təsir göstərə bilər. Qəzəb, qorxu, inciklik və narahatlıq bəzən insanın vəziyyəti obyektiv qiymətləndirməsinə mane olur.
Güclü emosional gərginlik zamanı insan yalnız həmin an yaşadığı hisslərə əsaslanaraq qərar verə, sonradan isə bu qərardan peşman ola bilər. Məsələn, mübahisə zamanı qarşı tərəfə zərər vermək istəyən şəxs özünün də itki ilə üzləşəcəyini nəzərə almaya bilər.
Mediasiyanın üstünlüklərindən biri tərəflərə qərar verməzdən əvvəl vəziyyəti daha ətraflı qiymətləndirmək imkanı yaratmasıdır. Mediator tərəflərə alternativləri düşünmək, mümkün nəticələri müqayisə etmək və öz maraqlarını müəyyənləşdirmək üçün kömək edir.
Bununla belə, emosiyaların mövcudluğu insanın qərar vermək qabiliyyətini avtomatik olaraq aradan qaldırmır. Əsas məsələ qərarın təzyiq altında deyil, məlumatlı və könüllü şəkildə qəbul edilməsidir.
Sual 5. Beynəlxalq yanaşmalar nələrdir?
Beynəlxalq təcrübədə mediasiyanın səmərəliliyi üçün qərəzsizlik, könüllülük, məxfilik, tərəflərin bərabər iştirakı və keyfiyyətli ünsiyyət mühüm prinsiplər hesab olunur.
Birləşmiş Millətlər Təşkilatının Effektiv Mediasiya üzrə Rəhbər Prinsiplərində hazırlıq, tərəflərin razılığı, qərəzsizlik və inklüzivlik kimi məsələlər xüsusi vurğulanır. Beynəlxalq Mediasiya İnstitutunun peşəkar meyarlarında isə fəal dinləmə, düzgün suallar vermək, tərəflərin mövqeləri ilə maraqlarını fərqləndirmək və emosiyalarla işləmək bacarıqları ön plana çıxır.
Bu yanaşmalar göstərir ki, mediatorun işi yalnız hüquqi və ya prosedur məsələlərini izah etməklə məhdudlaşmır. O, eyni zamanda tərəflər arasında sağlam ünsiyyətin qurulmasına kömək etməlidir.
Azərbaycan mediasiya təcrübəsində də bu bacarıqların inkişaf etdirilməsi vacibdir. Mediatorların peşəkar hazırlığının gücləndirilməsi, psixoloji ünsiyyət bacarıqlarının artırılması və beynəlxalq təcrübənin öyrənilməsi mediasiyanın keyfiyyətinə müsbət təsir göstərə bilər.
Yekun olaraq qeyd etmək istərdim ki, emosiyaların idarə olunması münaqişənin həllində mühüm amildir. İnsanlar bir-birini dinləməyi və qarşı tərəfin hisslərini anlamağı bacardıqda, mübahisənin razılaşma ilə nəticələnməsi üçün daha əlverişli şərait yaranır. Mediasiya isə məhz bu şəraitin formalaşmasına xidmət edir.
