1. Uğurlu mediasiyanı nə müəyyən edir?
Uğurlu mediasiyanı ilk növbədə tərəflərin öz iradələri ilə mübahisənin həlli üçün ortaq mövqe formalaşdıra bilməsi müəyyən edir.
Mediasiyanın əsas xüsusiyyəti ondan ibarətdir ki, mediator tərəflərin əvəzinə qərar vermir. Mediator tərəflərə mübahisənin səbəblərini daha aydın görməyə, maraq və ehtiyaclarını ifadə etməyə və mümkün həll yollarını müzakirə etməyə kömək edir.
Azərbaycan Respublikasının “Mediasiya haqqında” Qanununa görə mediasiya zamanı mediator tərəflərin mübahisəni qarşılıqlı məqbul həll etmək imkanlarını araşdırır və tərəflərin bərabərliyini, könüllülüyünü və mediasiyanın digər əsas prinsiplərini təmin edir.
Ona görə də mənim fikrimcə, uğurlu mediasiyanın əsas göstəricisi tərəflərdən birinin digərinə qalib gəlməsi deyil, hər iki tərəfin qəbul edə biləcəyi həllin tapılmasıdır.
2. Uğur meyarları hansılardır?
Uğurun bir neçə meyarını qeyd etmək olar.
Birincisi, tərəflərin könüllü iştirakı və sərbəst iradəsi.
İkincisi, tərəflərin öz mövqelərindən əlavə, qarşı tərəfin maraq və ehtiyaclarını da anlamağa başlaması.
Üçüncüsü, mübahisənin hüquqa və tərəflərin real imkanlarına uyğun həllinin müəyyən edilməsi.
Dördüncüsü, əldə edilmiş razılaşmanın aydın, konkret və icra edilə bilən olmasıdır.
Əgər mediasiyanın sonunda tərəflər arasında barışıq əldə olunursa və həmin razılaşma onların mübahisəni həqiqətən başa çatdırmasına imkan verirsə, bunu mühüm nəticə hesab etmək olar.
Amma bir məqamı da vurğulamaq lazımdır: hər mediasiyanın mütləq barışıqla başa çatması tələb olunmur. Bəzən tərəflərin razılığa gəlməməsinə baxmayaraq, mediasiya onların mövqelərini dəqiqləşdirməsinə və mübahisənin gələcək həlli üçün imkanları müəyyən etməsinə şərait yaradır.
3. Tərəflər razılığa necə gəlir?
Tərəflərin razılığa gəlməsi adətən bir anda baş vermir. Bunun arxasında müəyyən proses dayanır.
Əvvəlcə tərəflər öz mövqelərini və narazılıqlarını ifadə edirlər. Daha sonra mediator tərəflərin mövqelərinin arxasında dayanan real maraq və ehtiyacların müəyyən edilməsinə kömək edir.
Məsələn, bir tərəf “mən pulumu istəyirəm” deyə bilər. Digər tərəf isə “mən bu məbləği hazırda ödəyə bilmirəm” deyə bilər. Burada mübahisənin yalnız “pul verilsin, yoxsa verilməsin” formasında qoyulması problemi həll etməyə bilər.
Mediator tərəflərə başqa suallar üzərində düşünməyə imkan yaradır: ödəniş hansı müddətdə mümkündür, hissə-hissə ödəniş mümkündürmü, başqa formada kompensasiya mümkündürmü və s.
Beləliklə, tərəflər yalnız “mən nə istəyirəm?” sualından deyil, “bu mübahisəni hər ikimiz üçün məqbul şəkildə necə həll edə bilərik?” sualından çıxış etməyə başlayırlar.
Əslində mediasiyanın gücü də məhz buradadır.
4. Bu nümunələr bizə nə öyrədir?
Uğurlu mediasiya nümunələri bizə göstərir ki, bir çox mübahisələrdə tərəflərin ilkin mövqeləri son mövqeləri olmaya bilər.
İnsanlar mübahisə zamanı emosional ola, qarşı tərəfin mövqeyini eşitməyə bilər və problemin yalnız bir həll yolunun olduğunu düşünə bilərlər.
Mediasiya isə tərəflərə alternativləri görmək imkanı yaradır.
Digər mühüm məqam ondan ibarətdir ki, eyni həll bütün mübahisələr üçün uyğun deyil. Hər bir işin öz xüsusiyyətləri, tərəflərin öz maraqları və konkret vəziyyəti var.
Buna görə uğurlu mediasiya nümunələrini sadəcə kopyalamaq yox, həmin nümunələrdən yanaşma və təcrübə baxımından nəticə çıxarmaq lazımdır.
5. Təcrübə paylaşımı niyə önəmlidir?
Təcrübə paylaşımı mediasiyanın inkişafı üçün çox vacibdir. Çünki mediatorlar müxtəlif mübahisələrdə fərqli yanaşmalar, fərqli ünsiyyət üsulları və fərqli həll modelləri ilə qarşılaşırlar.
Bu təcrübələrin ümumiləşdirilməsi mediatorların peşəkar inkişafına kömək edir.
Digər tərəfdən, uğurlu mediasiya nümunələrinin ictimaiyyətə məxfiliyi pozmadan çatdırılması cəmiyyətin mediasiya haqqında təsəvvürlərinin formalaşmasına da müsbət təsir göstərə bilər.
İnsanlar görürlər ki, mediasiya yalnız mübahisəni məhkəməyə getmədən həll etmək vasitəsi deyil. Eyni zamanda tərəflərin bir-birini dinləməsinə, münasibətləri qorumasına və gələcək mübahisələrin qarşısını almağa imkan verən bir mexanizmdir.
Amma burada mühüm bir prinsip var: mediasiyanın məxfiliyi qorunmalıdır. Konkret iş üzrə tərəflərin razılığı olmadan məxfi məlumatların açıqlanması yolverilməzdir.
Yekun
Mən uğurlu mediasiyanı belə ifadə edərdim: uğurlu mediasiya tərəflərdən birinin qalib, digərinin məğlub olduğu proses deyil. Uğurlu mediasiya tərəflərin öz iradələri ilə, qarşılıqlı məqbul və mümkün həllə gəldiyi prosesdir.
Və hər bir uğurlu mediasiya bizə bir şeyi xatırladır: bəzən mübahisəni həll etməyin ən yaxşı yolu qarşı tərəfi məğlub etmək yox, onunla danışmaqdır.
Bizim məqsədimiz insanlara sadəcə “məhkəməyə getməyin” demək deyil. Məqsədimiz onlara mübahisələrini daha səmərəli, qarşılıqlı hörmət və dialoq əsasında həll etmək üçün alternativ imkan yaratmaqdır.
Unutmayaq: mediasiyanın gücü mübahisəni kimin udmasında deyil, tərəflərin öz həllini tapa bilməsindədir.
Mediasiya – mübahisədən razılaşmaya gedən yoldur.
