BAKI,TurkicWorld, VOA Analitik Təhlil Mərkəzi
ABŞ Prezidenti Donald Trampın siyasi xətti bir çox hallarda Amerika tarixində əvvəlki prezidentlərin ideyaları ilə paralellər yaradır. Onun gözlənilməz qərarları, milli maraqları ön plana çıxaran siyasəti, ticarət məhdudiyyətləri və geniş prezident səlahiyyətləri anlayışı XIX əsrdə yaşamış bəzi ABŞ liderlərinin siyasi irsi ilə əlaqələndirilir.
Analitik yanaşmalara görə, Trampın siyasi dünyagörüşündə xüsusilə üç prezidentin təsiri görünür: Endrü Cekson, Ceyms Polk və Uilyam Makkinli. Tramp bu liderlərin fərqli dövrlərə aid ideyalarını XXI əsrin siyasi dili ilə yenidən formalaşdıraraq öz siyasi modelinə uyğunlaşdırıb.
Tramp və “dəli adam nəzəriyyəsi”
Tramp siyasətdə qeyri-müəyyənliyi özünün əsas xüsusiyyətlərindən biri kimi təqdim edib. O, ABŞ-ın rəqiblərinin Vaşinqtonun növbəti addımlarını əvvəlcədən təxmin edə bilməməsinin üstünlük yaratdığını bildirib.
Bu yanaşma isə tamamilə yeni deyil. 1960-cı illərin sonlarında ABŞ Prezidenti Riçard Nikson oxşar strategiyadan istifadə etmişdi. “Dəli adam nəzəriyyəsi” kimi tanınan bu yanaşmaya əsasən, ABŞ-ın qarşı tərəflərdə onun hətta nüvə qarşıdurmasına gedə biləcəyi təsəvvürü yaratması danışıqlarda üstünlük qazandıra bilərdi.
Lakin Trampın siyasi mirası yalnız Niksonla məhdudlaşmır. Onun ritorikasında daha qədim Amerika siyasi ənənələrinin izləri də görünür.
“Qaçılmaz tale” və Amerika ekspansionizmi
Trampın 2025-ci ildə keçirilən andiçmə mərasimində istifadə etdiyi “qaçılmaz tale” (Manifest Destiny) ifadəsi XIX əsr Amerika siyasətinin əsas anlayışlarından biri olub.
Bu termin 1840-cı illərdə jurnalist Con O’Sallivan tərəfindən yaradılıb və ABŞ-ın Atlantik okeanından Sakit okeana qədər genişlənməsinin tarixi missiya olduğunu əsaslandırmaq üçün istifadə edilib.
Bu ideyanı ən fəal şəkildə həyata keçirən prezidentlərdən biri ABŞ-ın 11-ci prezidenti Ceyms Polk olub. Onun hakimiyyəti dövründə ABŞ Texası ilhaq edib, Oreqon məsələsində Britaniya ilə razılığa gəlib və Meksika ilə müharibə nəticəsində ərazilərini əhəmiyyətli dərəcədə genişləndirib.
Daha sonra bu anlayış Uilyam Makkinli dövründə yenidən gündəmə gəlib. Makkinli ABŞ-ın qitə sərhədlərindən kənara çıxaraq qlobal gücə çevrilməsi ideyasını müdafiə edib.
Tramp “qaçılmaz tale” ifadəsini Marsa qədər uzanan kosmik ambisiyalarla yanaşı, Qrenlandiya, Kanada və Panama kanalı ilə bağlı açıqlamaları kontekstində də istifadə edib. Bu isə XIX əsrdəki genişlənmə siyasətinin müasir formada yenidən gündəmə gətirilməsi kimi qiymətləndirilir.
Trampın “xalq adamı” obrazı və Endrü Cekson modeli
Trampın siyasi üslubunda ən güclü paralellərdən biri ABŞ-ın 7-ci prezidenti Endrü Cekson ABŞ populizmi ilə bağlıdır.
Cekson XIX əsrdə özünü siyasi elitalara qarşı “adi xalqın nümayəndəsi” kimi təqdim edirdi. O, Vaşinqtondakı hakim dairələri və maliyyə institutlarını xalqın maraqlarına zidd olmaqda ittiham edirdi.
1824-cü il seçkilərində məğlubiyyəti Cekson tərəfdarları tərəfindən elitaların xalq iradəsinə müdaxiləsi kimi təqdim edildi. Dörd il sonra isə Cekson böyük qələbə ilə prezident seçildi.
Bu yanaşma Trampın 2020-ci il seçkiləri ilə bağlı iddialarında da müəyyən oxşarlıqlar yaradır. Tramp da öz tərəfdarlarına qarşı sistemin ədalətsiz davrandığını və siyasi elitaların xalqın iradəsinə mane olduğunu irəli sürürdü.
Populizm və “əsl xalq” anlayışı
Ceksonun siyasi modeli ABŞ tarixində populizmin əsas nümunələrindən biri hesab olunur. Bu yanaşmada cəmiyyət iki qrupa bölünür: “əsl xalq” və onun qarşısında dayanan “korrupsiyalaşmış elita”.
Siyasi ekspertlərin fikrincə, Trampın ritorikası da bu modelə yaxındır. O, tez-tez Vaşinqton elitalarını, federal qurumları və qlobal iqtisadi sistemi amerikalıların maraqlarına qarşı çıxan qüvvələr kimi təqdim edir.
Lakin Cekson dövründə “xalq” anlayışı məhdud idi. Onun demokratikləşmə siyasəti əsasən ağ kişilərin siyasi iştirakını genişləndirirdi, eyni zamanda yerli xalqların zorla köçürülməsinə səbəb olan qərarlar qəbul edilirdi.
Bu ziddiyyət Tramp siyasətində də müzakirə olunur. Onun tərəfdarları özlərini unudulmuş amerikalıların nümayəndəsi hesab etsələr də, tənqidçilər bu yanaşmanın miqrantlar və digər qruplara qarşı məhdudlaşdırıcı siyasət yaratdığını bildirirlər.
Bank müharibəsindən “dərin dövlət” mübarizəsinə
Cekson prezidentliyi dövründə ABŞ-ın İkinci Bankına qarşı mübarizə aparırdı. O, bu maliyyə institutunu zəngin elitaların maraqlarını qoruyan qurum kimi təqdim edirdi.
Ceksonun strategiyası mürəkkəb iqtisadi məsələni siyasi qarşıdurmaya çevirmək idi: bir tərəfdə adi vətəndaşlar, digər tərəfdə isə maliyyə elitaları.
Bu yanaşmanın Trampın qlobal ticarət, Çin, federal bürokratiya və “dərin dövlət” haqqında çıxışlarında bənzər formada göründüyü qeyd olunur.
Polkdan gələn sərhəd və güc siyasəti
Ceyms Polkun siyasi irsi Trampın xarici siyasət yanaşmasında daha çox görünür.
Polk ABŞ-ın ərazi genişlənməsini milli təhlükəsizlik və xalqın rifahı ilə əlaqələndirirdi. Onun dövründə sərhədlərin genişləndirilməsi ABŞ-ın gələcəyini təmin edən addım kimi təqdim olunurdu.
Tramp da miqrasiya, sərhəd təhlükəsizliyi və ABŞ-ın qlobal mövqeyi məsələlərində oxşar ritorikadan istifadə edir. O, qeyri-qanuni miqrasiyanı “işğal” kimi xarakterizə edib və ABŞ-ın təsir dairəsini qorumağın vacibliyini vurğulayıb.
Lakin əsas fərq ondan ibarətdir ki, Polk dövründə genişlənmə əsasən yeni torpaqlar əldə etməyə yönəlmişdisə, Trampın siyasətində sərhədlərin qorunması və ölkəyə girişin məhdudlaşdırılması daha ön plandadır.
Makkinli və tarif siyasəti
Trampın iqtisadi siyasətində ən çox diqqət çəkən elementlərdən biri idxala qarşı yüksək tariflər tətbiq etmək strategiyasıdır.
Bu yanaşmanın tarixi kökləri Uilyam Makkinlinin siyasətinə gedib çıxır. Makkinli yerli sənayeni qorumaq üçün yüksək gömrük rüsumlarını müdafiə edirdi.
1890-cı ildə qəbul edilən Makkinli tarif qanunu xarici mallara tətbiq olunan rüsumları ciddi şəkildə artırdı. Tərəfdarları bunun Amerika fabriklərini və iş yerlərini qoruduğunu bildirirdilər, tənqidçilər isə bunun qiymət artımına səbəb olduğunu qeyd edirdilər.
Tramp da oxşar arqumentlərlə Çin və digər ölkələrdən idxala qarşı tariflər tətbiq edib. Lakin onun yanaşması yalnız iqtisadi müdafiə ilə məhdudlaşmır, tarifləri həm də siyasi təzyiq vasitəsi kimi istifadə edir.
Tramp: keçmişin yeni siyasi kombinasiyası
Analitiklərin fikrincə, Tramp ABŞ siyasi tarixində tamamilə yeni hadisə deyil. O, daha çox müxtəlif dövrlərin siyasi ideyalarını birləşdirən lider kimi qiymətləndirilə bilər.
Endrü Ceksondan xalqçı ritorikanı, Ceyms Polkdən milli genişlənmə və güc siyasətini, Uilyam Makkinlidən isə proteksionist iqtisadi yanaşmanı götürərək XXI əsrin siyasi reallıqlarına uyğunlaşdırıb.
Bu baxımdan Tramp ABŞ tarixindən kənar bir siyasi fenomen deyil. Əksinə, onun yüksəlişi Amerika siyasətində uzun müddətdir mövcud olan populizm, millətçilik və iqtisadi proteksionizm meyllərinin yenidən güclənməsi kimi izah olunur.
