BAKI,TurkicWorld Orxan Qədirzadə
ABŞ və İran nümayəndələri arasında İsveçrədə keçirilməsi planlaşdırılan danışıqlar gözlənilmədən təxirə salınıb. İsveçrənin Xarici İşlər Nazirliyi Burgenştok dağ kurortunda iyunun 20-də keçirilməsi nəzərdə tutulan görüşün baş tutmayacağını açıqlayıb.
Qərar Ağ Evin vitse-prezident Cey Di Vensin İran nümayəndə heyəti ilə görüşmək üçün İsveçrəyə planlaşdırılan səfərini ləğv etməsindən sonra elan olunub. Ağ Ev rəsmiləri bildiriblər ki, danışıqların logistikasının təşkili heç vaxt sadə olmayıb və hazırkı mərhələdə vitse-prezidentin səfəri baş tutmayacaq.
Bununla belə, Vaşinqton texniki danışıqlara mümkün qədər tez başlanılmasında maraqlı olduğunu vurğulayıb.
Məsələ ABŞ Prezidenti Donald Tramp və İran Prezidenti Məsud Pezeşkian tərəfindən imzalanmış yeni razılaşmadan sonra gündəmə gəlib. Həmin sənəd iki ölkə arasında daha geniş məsələlərin, o cümlədən İranın nüvə proqramının müzakirəsi üçün 60 günlük yeni danışıqlar mərhələsinin başlanmasını nəzərdə tutur.
Lakin son hadisələr tərəflərin növbəti addımları ilə bağlı qeyri-müəyyənliyin davam etdiyini göstərir. ABŞ və İran arasında 1979-cu il İslam İnqilabından sonra diplomatik münasibətlər mövcud deyil və bu səbəbdən birbaşa təmasların təşkili hər zaman mürəkkəb proses hesab olunub.
İranda isə rəsmi dairələr İsveçrə görüşü ilə bağlı yekun qərarın verilmədiyini bildiriblər. Yerli media İran nümayəndə heyətinin səfərinin təsdiqlənmədiyini açıqlayıb.
Fevralın 28-də müharibənin ilk günü baş verən hava hücumu nəticəsində həlak olmuş İranın ali rəhbəri Əli Xameneinin yerinə keçən Müctəba Xamenei yazılı bəyanatında razılaşmanı təsdiqlədiyini bildirib. O qeyd edib ki, bəzi məsələlərdə fərqli mövqeyə malik olsa da, ölkə rəhbərliyinin İran xalqının hüquqlarını qoruyacağına dair öhdəliklərinə görə sənədə razılıq verib.
Müctəba Xamenei gələcəkdə ABŞ ilə birbaşa danışıqların keçiriləcəyini istisna etməyib. Bununla yanaşı, o vurğulayıb ki, üzbəüz danışıqlar qarşı tərəfin mövqeyinin qəbul edilməsi anlamına gəlmir.
İran parlamentinin sədri və əsas danışıqlarçılardan biri Məhəmməd Baqir Qalibaf da razılaşmanın pozulacağı təqdirdə sərt cavab veriləcəyi barədə xəbərdarlıq edib. O bildirib ki, əgər qarşı tərəf öhdəlikləri yerinə yetirməzsə və ya sazişi pozarsa, İran qətiyyətli addımlar atacaq.
Bu arada ABŞ hərbi qüvvələri İran limanlarına tətbiq edilən dəniz blokadasını aradan qaldırdığını açıqlayıb. Müharibə dövründə İran limanlarına giriş-çıxış məhdudlaşdırılmışdı. ABŞ Hərbi Dəniz Qüvvələri bölgədə fəaliyyətini davam etdirəcəyini bəyan etsə də, gəmi hərəkətinə qoyulan məhdudiyyətlərin əksəriyyətinin ləğv edildiyi bildirilib.
Hörmüz boğazında vəziyyət isə hələ də tam normallaşmayıb. Münaqişə dövründə İran tərəfindən bloklanan strateji enerji marşrutu üzrə fəaliyyət zəif səviyyədə qalır. Bununla belə, bir neçə Səudiyyə Ərəbistanı neft tankeri və mayeləşdirilmiş təbii qaz daşıyan Fransa gəmisi artıq boğazdan keçərək Fars körfəzini tərk edib.
İranın Ali Milli Təhlükəsizlik Şurasının açıqlamasına əsasən, Hörmüz boğazından keçmək istəyən gəmilər yeni yaradılmış dövlət qurumuna müraciət etməlidirlər. Eyni zamanda, əldə olunmuş razılaşmaya uyğun olaraq, 60 gün ərzində keçid üçün heç bir ödəniş tələb olunmayacaq.
Saziş ABŞ, İsrail və İran arasında beş həftə davam etmiş genişmiqyaslı müharibənin tam başa çatdırılması məqsədini daşıyır. Münaqişə aprelin əvvəlində əldə olunan atəşkəslə dayandırılmışdı.
Lakin həm İran, həm də Qərb ölkələrində uzunmüddətli sülh perspektivlərinə dair şübhələr qalmaqdadır. Tehranda yaşayan bəzi sakinlər razılaşmanın davamlı olacağına inanmadıqlarını bildirirlər. Onların fikrincə, 60 günlük müddətdən sonra tərəflər arasında yeni qarşıdurma baş verə bilər.
Fransa Prezidenti Emmanuel Makron da müharibənin tam başa çatdığına inanmadığını bildirib. Onun sözlərinə görə, hazırkı saziş mühüm addım olsa da, bölgədə sabitliyin təmin olunması üçün əlavə səylərə ehtiyac var.
Razılaşmanın şərtlərinə əsasən, ABŞ İran iqtisadiyyatına ciddi təsir göstərən neft sanksiyalarını dərhal yumşaltmağı öhdəsinə götürüb. Bundan başqa, İranın nüvə proqramı ilə bağlı yekun razılıq əldə olunacağı təqdirdə, Vaşinqton regional ölkələrin dəstəyi ilə formalaşdırılacaq 300 milyard dollarlıq yenidənqurma fondunun istifadəsinə yardım göstərəcək.
ABŞ daxilində isə bu qərar birmənalı qarşılanmayıb. Respublikaçı senator Bill Kassidi sazişi son onilliklərin ən böyük xarici siyasət səhvlərindən biri adlandırıb.
Donald Tramp isə tənqidlərə cavab olaraq bildirib ki, hərbi əməliyyatların davam etdirilməsi daha ağır nəticələrə səbəb ola bilərdi. Onun sözlərinə görə, bombardmanların uzadılması Hörmüz boğazının bağlı qalmasına, qlobal enerji böhranına və hətta dünya iqtisadiyyatında ciddi tənəzzülə yol aça bilərdi.
İranda da bəzi sərt mövqeli siyasi qüvvələr razılaşmanı tənqid etsələr də, Prezident Məsud Pezeşkian sənədi “tarixi razılaşma” kimi qiymətləndirib. Parlament sədri Məhəmməd Baqir Qalibaf isə əldə olunan nəticəni ABŞ-ın uğursuzluğu kimi xarakterizə edib.
