BAKI,TurkicWorld,VOA Analitik Təhlil Mərkəzi
ABŞ və İsrailin İrana qarşı hərbi əməliyyatlara başlamasından 100 gün keçməsinə baxmayaraq, tərəflər arasında davamlı sülh razılaşması əldə olunmayıb. Bu müddət ərzində Vaşinqton və Tehran bir neçə dəfə razılığa yaxınlaşsa da, əsas fikir ayrılıqları danışıqların nəticəsiz qalmasına səbəb olub.
Münaqişə fevralın sonunda ABŞ və İsrailin İrana qarşı birgə həyata keçirdiyi “Epik Qəzəb” əməliyyatı ilə başlayıb. Tehran buna cavab olaraq İsrail ərazisinə və Körfəz regionundakı ABŞ hərbi obyektlərinə zərbələr endirib.
Aprelin 8-də Pakistanın vasitəçiliyi ilə əldə edilən müvəqqəti atəşkəsdən sonra genişmiqyaslı döyüş əməliyyatları xeyli azalsa da, tərəflər arasında davamlı sülh əldə olunmayıb. Aprelin 12-də İslamabadda keçirilən birbaşa danışıqlar uğursuzluqla nəticələndikdən sonra ABŞ və İran Pakistan vasitəsilə müxtəlif sülh təklifləri mübadilə edib. Bununla belə, sonrakı dövrdə baş verən bir sıra gərginliklər müharibənin yenidən alovlana biləcəyi ilə bağlı narahatlıqları artırıb.
İslamabad danışıqları niyə uğursuz oldu?
Aprelin 11-12-də ABŞ və İran nümayəndələri İran İslam İnqilabından sonra ilk dəfə birbaşa danışıqlar aparmaq üçün Pakistanın paytaxtı İslamabadda görüşüblər.
ABŞ nümayəndə heyətinə vitse-prezident Cey Di Vens rəhbərlik edib. Heyətdə prezidentin xüsusi nümayəndəsi Stiv Uitkoff və prezidentin kürəkəni Cared Kuşner də yer alıb.
İran tərəfini xarici işlər naziri Abbas Əraqçi, parlament sədri Məhəmməd Baqir Qalibaf və İranın Ali Milli Təhlükəsizlik Şurasının yüksək vəzifəli üzvü, nüvə danışıqları üzrə baş nümayəndə Əli Baqiri Kani təmsil edib.
Danışıqlar ərəfəsində Qalibaf bildirib ki, İsrailin Livanda atəşkəsə razılaşması və xaricdə dondurulmuş İran aktivlərinin azad edilməsi Tehran üçün müzakirə olunmayan əsas şərtlərdir.
Martın 2-dən etibarən İsrail Livanda demək olar ki, hər gün hava hücumları həyata keçirib. İranın dəstəklədiyi Hizbullah hərəkatının İsrailin şimalına raket zərbələri endirməsindən sonra İsrail Livan ərazisinin təxminən beşdə bir hissəsinə nəzarəti ələ keçirib.
Pakistanın Baş naziri Şahbaz Şərif danışıqlardan bir gün əvvəl çıxışında bunu “davamlı sülh üçün həlledici məqam” adlandırıb.
Müzakirələrin üçüncü günə uzadılması ehtimalı olsa da, İran nümayəndələri danışıqları davam etdirməyə hazır olduqlarını bildirsələr də, ABŞ heyəti prosesi yekunlaşdırmaq qərarına gəlib.
Danışıqlardan sonra Cey Di Vens bildirib ki, 21 saat davam edən müzakirələr zamanı ciddi məsələlər ətrafında fikir mübadiləsi aparılıb, lakin yekun razılıq əldə olunmayıb.
Onun sözlərinə görə, Vaşinqton müəyyən elastiklik nümayiş etdirsə də, Tehran ABŞ-ın “son və ən yaxşı təklifini” qəbul etməyib.
ABŞ tərəfi İranın yalnız hazırkı dövrdə deyil, uzunmüddətli perspektivdə də nüvə silahı əldə etməyəcəyinə dair aydın öhdəlik verməsini tələb edib.
İranın İslamabaddakı səfiri isə danışıqları “birdəfəlik hadisə deyil, proses” adlandıraraq gələcək təmaslar üçün zəmin yaratdığını bildirib. Buna baxmayaraq, həmin görüşdən sonra tərəflər arasında birbaşa danışıqlar keçirilməyib.
Nüvə proqramı əsas maneə olaraq qalır
ABŞ və İran arasında ən ciddi fikir ayrılığı nüvə proqramı ilə bağlıdır.
Məlumatlara görə, İranın əlində təxminən 440 kiloqram, 60 faizədək zənginləşdirilmiş uran ehtiyatı mövcuddur. Bu göstərici nüvə silahı istehsalı üçün tələb olunan 90 faiz həddindən aşağı olsa da, həmin mərhələdən silah səviyyəsinə çatmaq daha sürətli hesab olunur.
Tehran uzun illərdir nüvə proqramının yalnız mülki məqsədlər daşıdığını və nüvə silahı hazırlamaq niyyətində olmadığını bəyan edir.
İsrail, ABŞ və digər Qərb ölkələri isə İranın gələcəkdə nüvə silahı istehsal edə biləcək potensial yaratmağa çalışdığını iddia edir. Onların fikrincə, mülki nüvə energetikası üçün tələb olunan zənginləşdirmə səviyyəsi 3-5 faiz olduğu halda, 60 faizlik göstərici bundan xeyli yüksəkdir.
Vaşinqton bu uran ehtiyatlarının təhvil verilməsini tələb edir, Tehran isə bunu qəti şəkildə rədd edir.
Beynəlxalq Böhran Qrupunun İran üzrə baş təhlilçisi Nəysan Rəfati bildirib ki, tərəflər hər dəfə razılaşmaya yaxınlaşdıqda bəzi məsələlər üzrə irəliləyiş əldə edilsə də, digər mövzularda çıxılmaz vəziyyət yaranıb.
Onun sözlərinə görə, hətta 95 faiz razılıq əldə edilsə belə, qalan 5 faiz adətən ən çətin məsələ olur.
Rəfati qeyd edib ki, İran nüvə proqramının detallı müzakirəsini gələcək mərhələlərə saxlamaq istəyir, ABŞ isə ilkin mərhələdən daha aydın və konkret öhdəliklər tələb edir.
ABŞ-ın dəniz blokadası gərginliyi artırdı
Birbaşa danışıqların dağılmasından və atəşkəsin qüvvəyə minməsindən cəmi dörd gün sonra Vaşinqton İran limanlarına giriş-çıxışı məhdudlaşdıran dəniz blokadası tətbiq etdiyini açıqlayıb.
Bu addım İranın neft satışlarından gəlir əldə etmək imkanlarını məhdudlaşdırmağa yönəlib və tərəflər arasında yaranmış müsbət atmosferi zəiflədib.
Livandakı atəşkəs ümidləri niyə puça çıxdı?
Aprelin 16-da ABŞ Prezidenti Donald Tramp İsrail və Livan arasında 10 günlük atəşkəs əldə olunduğunu açıqlayıb.
Atəşkəs daha uzunmüddətli təhlükəsizlik və sülh razılaşması üçün danışıqların davam etdirilməsinə şərait yaratmalı idi.
İsrail ilə Hizbullah arasında baş verən döyüşlər İranın əsas regional müttəfiqi ilə ABŞ tərəfindən dəstəklənən ordu arasında ən intensiv qarşıdurma hesab olunur.
Tehran dəfələrlə bəyan edib ki, Livandakı hərbi əməliyyatların dayandırılması daha geniş sülh planının əsas şərtidir.
Martın 2-dən etibarən Livanda 3 mindən çox insan həlak olub, bir milyondan artıq şəxs isə evlərini tərk etməyə məcbur qalıb.
Lakin atəşkəs elan olunsa da, İsrailin Livana zərbələri davam edib.
Norveç Qaçqınlar Şurasının hesablamalarına görə, atəşkəs elanından sonrakı bir ay ərzində təxminən 600 nəfər həyatını itirib.
Rəfatinin sözlərinə görə, hər iki tərəfin geri çəkilmədiyi “qırmızı xətlər” mövcuddur və bu məsələlər ümumi sülh prosesini pozur. İran üçün Livanda davamlı sülh belə qırmızı xətlərdən biridir.
Hörmüz boğazı ətrafında mübahisə
Aprelin 17-də Abbas Əraqçi bildirib ki, Livandakı atəşkəs dövründə Hörmüz boğazı bütün ticarət gəmiləri üçün tam açıq olacaq.
Donald Tramp da öz növbəsində boğazın kommersiya fəaliyyətləri üçün açıq olduğunu təsdiqləyib.
Hörmüz boğazı müharibə dövründə sülh danışıqlarının ən həssas mövzularından birinə çevrilib.
Mart ayının əvvəlindən İran bu strateji su yolunda gəmi hərəkətini məhdudlaşdırıb. Dünya neftinin və mayeləşdirilmiş təbii qaz tədarükünün təxminən 20 faizi müharibədən əvvəl məhz bu marşrut vasitəsilə daşınırdı.
İran bəzi ölkələrin gəmilərinə keçidə icazə versə də, onların İnqilab Keşikçiləri Korpusu ilə razılaşma əldə etməsi tələb olunub. Müharibənin müəyyən mərhələlərində bəzi gəmilərin keçid üçün 2 milyon dollara qədər ödəniş etdiyi bildirilir.
Tehran əvvəlki sülh təkliflərində boğazdan keçən gəmilər üçün tranzit haqqı tətbiq edilməsini təklif edib, lakin Vaşinqton bunu qəbul etməyib.
Əraqçinin açıqlamasından sonra Donald Tramp ABŞ-ın İran limanlarına qarşı dəniz blokadasının qüvvədə qalacağını bildirib və bunun yalnız müharibəyə son qoyacaq razılaşma əldə ediləcəyi halda dəyişəcəyini vurğulayıb.
İran buna cavab olaraq bəyan edib ki, əgər onun öz gəmiləri sərbəst hərəkət edə bilmirsə, digər ölkələrin gəmilərinə də eyni imkan verilməyəcək.
Bundan sonra Tehran boğazdan keçməyə çalışan bəzi xarici bayraq altında üzən gəmilərə müdaxilə edib və ya onları saxlayıb.
Tramp-Netanyahu gərginliyi də nəticə vermədi
İyunun 1-də Donald Tramp ilə İsrailin Baş naziri Benyamin Netanyahu arasında telefon danışığı baş tutub.
ABŞ rəsmilərinə istinadən yayılan məlumatlara görə, söhbət İsrailin Livanın cənubunda həyata keçirdiyi son hərbi əməliyyatlar fonunda baş verib.
Bundan bir gün əvvəl İsrail qüvvələri Nəbatiyyə bölgəsi yaxınlığında yerləşən strateji əhəmiyyətli Bofor qalasını və ətraf yüksəklikləri nəzarətə götürüb.
Telefon danışığı zamanı Trampın Netanyahunu sərt şəkildə tənqid etdiyi, ona qarşı narazılığını ifadə etdiyi və İsrail rəhbərliyinin davranışından narahat olduğunu bildirdiyi qeyd olunub.
Bu hadisə Vaşinqtonun İsrailə təzyiq göstərə biləcəyi və Livandakı hücumları dayandırmağa çalışacağı ilə bağlı gözləntilər yaradıb.
Lakin sonrakı günlərdə İsrailin Livana zərbələri davam edib.
İsrail qüvvələri Naqura bölgəsinə hücumlar həyata keçirib. Livanın Milli Xəbər Agentliyi Nəbatiyyə bölgəsinin Duvayr qəsəbəsində yerləşən binaya endirilən hava zərbəsi nəticəsində bir nəfərin öldüyünü bildirib.
Bundan əlavə, İsrail ordusu Livanın cənubundakı Arnaya, Aankun və Kəfr Kila yaşayış məntəqələrinin sakinlərinə məcburi köçürülmə barədə göstəriş verib.
