BAKI,TurkicWorld Orxan Qədirzadə
Livan ilə İsrail arasında imzalanmış çərçivə sazişinin icrası istiqamətində işlər davam etdiyi bir vaxtda, Beyrutda müzakirələr təkcə İsrail qoşunlarının çıxarılması və təhlükəsizlik mexanizmləri ilə məhdudlaşmır. Diqqət mərkəzində olan əsas məsələlərdən biri də sazişin 13-cü bəndinin Livanın İsraili müharibə dövründə törədildiyi pozuntulara görə beynəlxalq məhkəmələrdə məsuliyyətə cəlb etmək hüququna təsir edib-etməyəcəyidir.
Müzakirələr Birləşmiş Millətlər Təşkilatının İnsan Hüquqları üzrə Ali Komissarlığının Livana mülki əhali və infrastruktur obyektlərinə hücumların nəticələrini qiymətləndirmək məqsədilə xüsusi ekspert qrupu göndərdiyi dövrə təsadüf edir. Bu missiyanın müharibə zamanı baş verən pozuntuların sənədləşdirilməsi istiqamətində aparılan işlərə əlavə dəstək verəcəyi bildirilir.
Livan ictimaiyyətində əsas narahatlıq doğuran məsələ 13-cü bəndin gələcəkdə beynəlxalq hüquqi proseslərə təsir göstərə biləcəyi ehtimalıdır. Hüquq müdafiəçiləri və müharibə qurbanlarının ailələri hesab edirlər ki, bu maddənin geniş şərhi beynəlxalq məhkəmələrdə qaldırılması nəzərdə tutulan iddiaların qarşısını ala bilər.
Bu müzakirələr sazişin icrası ilə bağlı qeyri-müəyyənliyin davam etdiyi şəraitdə daha da aktuallaşıb.
İsrail hökuməti bu yaxınlarda Cənubi Livandan qoşunların çıxarılmasının sınaq mərhələsinin təxirə salındığını açıqlayıb. Rəsmi Təl-Əviv bunun təhlükəsizlik üzrə birgə nəzarət mexanizmi barədə razılığın əldə olunması və Livan ordusunun Hizbullaha qarşı tədbirlər görməsi ilə əlaqəli olduğunu bildirib.
Bu yanaşma İsrail qoşunlarının çıxarılması prosesinin siyasi və təhlükəsizlik şərtləri ilə əlaqələndirildiyini göstərir. Eyni zamanda Livanda sazişin hüquqi nəticələri ilə bağlı müzakirələr davam edir.
Mübahisələrin mərkəzində dayanan 13-cü bənddə Livan və İsrailin xoş niyyət nümayiş etdirmək məqsədilə bütün siyasi və beynəlxalq hüquqi platformalarda düşmənçilik xarakterli və ya qarşı tərəfə zərər verə biləcək fəaliyyətləri dayandırmaq üçün tədbirlər görəcəkləri qeyd olunur.
Bu müddəa ilk baxışdan atəşkəs rejiminin möhkəmləndirilməsinə xidmət etsə də, onun hansı hüquqi öhdəliklər yaratdığı barədə müxtəlif yanaşmalar ortaya çıxıb.
Livan hökuməti hesab edir ki, saziş bütövlükdə qiymətləndirilməli və onun əsas məqsədi İsrail qoşunlarının Livan ərazisindən tam çıxarılması, ölkənin cənubunda təhlükəsizlik nəzarətinin tam şəkildə Livan ordusuna verilməsi, dövlət hakimiyyətinin möhkəmləndirilməsi və yeni hərbi qarşıdurmaların qarşısının alınması kimi qəbul edilməlidir.
Bununla yanaşı, hüquqşünaslar və insan hüquqları təşkilatları daha ciddi narahatlıqlar ifadə edirlər.
Onların fikrincə, əgər "zərərli fəaliyyətlərin dayandırılması" anlayışı beynəlxalq məhkəmələrdə qaldırılan iddiaları da əhatə edəcək şəkildə şərh olunarsa, bu, Livanın beynəlxalq hüquq qarşısında məsuliyyət tələb etmək imkanlarını məhdudlaşdıra, eyni zamanda zərərçəkmiş şəxslərin ədalətə çıxış hüququna mənfi təsir göstərə bilər.
Müzakirələr eyni zamanda beynəlxalq hüquq baxımından hansı hadisələrin mümkün müharibə cinayətləri kimi qiymətləndirilə biləcəyi məsələsini də gündəmə gətirib.
Bunlara Cənubi Livanda yaşayış məntəqələrinin və şəhər məhəllələrinin genişmiqyaslı dağıdılması daxildir. Müharibə nəticəsində bir çox yaşayış məntəqəsinin tamamilə dağıldığı bildirilir.
Beynəlxalq Cinayət Məhkəməsinin əsasını təşkil edən Roma Əsasnaməsinə görə, hərbi zərurət olmadan mülki əmlakın genişmiqyaslı şəkildə məhv edilməsi müharibə cinayəti hesab oluna bilər və hüquqi məsuliyyət yarada bilər.
Mümkün hüquqi araşdırmalara körpülərin, avtomobil yollarının və digər mülki infrastruktur obyektlərinin hədəfə alınması da daxil edilə bilər.
Beynəlxalq humanitar hüquqa əsasən bu obyektlər xüsusi müdafiə statusuna malikdir və onların vurulmasının real hərbi zərurətdən irəli gəlib-gəlmədiyi hüquqi qiymətləndirmənin əsas mövzularından biri hesab olunur.
Müharibə dövründə bir milyondan çox livanlının yaşayış yerlərini tərk etməyə məcbur olması da hüquqi baxımdan ayrıca müzakirə edilir.
Roma Əsasnaməsinə görə, mülki əhalinin məcburi köçürülməsi və ya deportasiyası zor tətbiqi və ya məcburedici şərait nəticəsində baş verdikdə beynəlxalq cinayət kimi qiymətləndirilə bilər.
Ən həssas məsələlərdən biri isə mülki şəxslərin, o cümlədən tibb işçilərinin, xilasedicilərin və jurnalistlərin hədəfə alınması ilə bağlı iddialardır.
Beynəlxalq humanitar hüquq bu kateqoriyadan olan şəxsləri və mülki obyektləri xüsusi müdafiə altında saxlayır. Hüquq normalarına əsasən, bu şəxslərə qarşı qəsdən hücumların törədilməsi cinayətin tərkibi sübuta yetirilərsə, müharibə cinayəti hesab olunur və belə cinayətlərə görə məsuliyyət müddət keçməsi ilə aradan qalxmır.
Beləliklə, Livanda siyasi razılaşmanın tələbləri ilə müharibə qurbanlarının ədalət gözləntiləri arasında müzakirələr davam edir.
Hüquqşünaslar arasında əsas sual bundan ibarətdir ki, 13-cü bənd yalnız atəşkəs rejimini möhkəmləndirməyə xidmət edən siyasi mexanizmdir, yoxsa gələcəkdə İsrailin beynəlxalq hüquqi məsuliyyətə cəlb olunmasını məhdudlaşdıra biləcək hüquqi maneəyə çevrilə bilər.
Mütəxəssislər qeyd edirlər ki, silahlı münaqişələr başa çatsa da, hüquqi məsuliyyət və ədalətin təmin olunması uğrunda mübarizə adətən məhz bundan sonra başlayır və hüquqi mətnlərin necə şərh olunacağı həmin prosesin taleyini müəyyən edən əsas amillərdən biri olur.
