BAKI, TurkicWorld
Yaxın Şərqdə baş verənlər sadəcə İrana qarşı müharibə deyil. Burada əsas mübarizə ondan ibarətdir ki, bu müharibədən sonra İranın necə bir ölkəyə çevrilməsi lazımdır. Regiondakı bugünkü dramatizmin əsas siniri də məhz budur.
Körfəz ölkələri üçün arzuolunan ssenari aydındır: zəiflədilmiş, sıxışdırılmış, təcrid olunmuş, əvvəlki ambisiyalarını itirmiş, amma yenə də dövlət karkasını qoruyub saxlayan İran. Bir növ “İran tipli Kuba” modeli: sərt, qapalı, ideologiyalaşmış, nəzarətdə saxlanıla bilən və tədricən regional oyundan sıxışdırılıb çıxarılan sistem.
İsrail üçün isə bu kifayət deyil. Təl-Əvivə sadəcə zəif İran yox, güc mərkəzi olmaq qabiliyyətindən məhrum edilmiş İran lazımdır. İdeal variant artıq “Kuba” yox, vətəndaş müharibəsi dövrünün Suriya modelidir: dağılmış məkan, qırılmış rejim, çökən idarəetmə vertikali, sıfırlanmış hərbi potensial və vahid regional oyunçu kimi İranın faktiki yoxa çıxması.
Amma Yaxın Şərqin tarixi başqalarının ssenarilərinə tabe olacaq qədər sadə deyil. Buna görə də ən real nəticə tamamilə başqa ola bilər. Nə Kuba, nə də Suriya. Daha çox Şimali Koreya tipli model: daha militarist, daha şübhəli, daha təhlükəli bir dövlət ki, yaşamaq üçün açıq olmaqdan yox, öz təhlükə faktorunu əsas resursa çevirir.
Mövcud müharibənin əsas paradoksu da elə bundadır.
Körfəz ölkələri yanaşmalarında fərqli olsalar da, ümumilikdə İranı zəiflətmək istəyirlər, amma onu uçuruma sürükləmək yox. Qətər, Oman və Küveyt müharibənin tez bitməsinin tərəfdarıdır. Səudiyyə Ərəbistanı, BƏƏ və Bəhreyn isə eskalasiyanın davamına razıdırlar, əgər bu, Tehranın hərbi imkanlarını uzun müddətə məhdudlaşdıracaqsa. Alətlər fərqlidir, ritorika fərqlidir, amma strateji məqsəd eynidir: İran müharibədən zəif çıxmalıdır.
İsrail isə fərqli düşünür. Onun üçün dövlətin çökməsi, parçalanması və xaosa yuvarlanması qəbulediləndir. Əgər İran təhlükəsini uzunmüddətli aradan qaldırmağın qiyməti ölkənin parçalanmasıdırsa, İsrail məntiqində bu, qəbul edilə bilən dəyərdir. Hətta İsrail strateji dairələrinin bir hissəsi üçün bu, yan təsir yox, arzu olunan nəticədir.
Kağız üzərində bu məntiq səliqəli görünə bilər. Amma reallıqda bu yanaşma dəhşətli nəticələr vəd edir. Çünki Yaxın Şərqdə bir dövləti dağıtmaq onu sonradan yenidən qurmaqdan qat-qat asandır. Liviya, İraq, Suriya – bu nümunələr çoxdan göstərib ki, regionda boşluq heç vaxt boş qalmır. Onu dərhal silahlı şəbəkələr, sahə komandirləri, etnik anklavlar, transsərhəd qruplar və müharibə iqtisadiyyatı doldurur.
Bu baxımdan “İranı səliqəli şəkildə demontaj etmək və sonra nəticələri idarə etmək” ideyası strategiyadan çox təhlükəli illüziyadır.
Nəticə yalnız xarici təzyiqdən yox, həm də İranın daxili dayanıqlığından asılıdır. Hələlik bu dayanıqlıq qalır. İranın güc aparatı sərt, mərkəzləşmişdir və müharibədən əvvəl açıq dağılma əlamətləri göstərmirdi. Azad edilmiş zonalar yoxdur, alternativ hakimiyyət mərkəzi yoxdur, dərhal idarəni ələ ala biləcək konsolidə olunmuş müxalifət yoxdur. Bu, vətəndaş müharibəsinin əvvəlindəki Suriya və ya inqilabi çöküş anındakı Liviya deyil.
Məhz buna görə rejimin tezliklə süqut edəcəyi barədə iddialar daha çox siyasi arzu kimi görünür, nəinki əsaslandırılmış proqnoz kimi.
Amma təhlükənin ikinci tərəfi də burada ortaya çıxır. Əgər rejim yıxılmırsa və sadəcə mühasirəyə düşürsə, o, liberallaşmır. Əksinə, sərtləşir. Hərbi düşərgə rejiminə keçir. Repressiyaları genişləndirir, kompromis imkanlarını daraldır, iqtisadiyyatı və ictimai həyatı sağ qalma rejiminə keçirir. Beləliklə, xarici təzyiq artıq islahat aləti yox, daha qapalı və daha aqressiv İranın istehsal mexanizminə çevrilir.
Bu, elə həmin “Şimali Koreya tələsi”dir.
Belə sistemin məntiqində uğursuzluqlar daxili problemlərlə yox, xarici düşmənlərlə izah olunur. Yoxsulluq dəyişiklik üçün siqnal yox, militarizasiya üçün arqumentə çevrilir. Sanksiyalar ideologiyanı zəiflətmir, əksinə, onu daha da möhkəmləndirir. Təcrid rejimi sındırmır, ona rahat bəraət verir: “biz düşmənlərlə əhatə olunmuşuq, deməli, daxili fərqli fikir xəyanətdir”.
İsrail üçün bu ssenari zahirən məqbul görünsə də, əslində son dərəcə təhlükəlidir. Bəli, belə İran iqtisadi baxımdan zəif olacaq. Amma eyni zamanda daha irrasional, daha kəskin cavab verən, proksi alətlərdən daha aqressiv istifadə edən və ən əsası, nüvə məntiqinə daha tez yönələn dövlətə çevrilə bilər. Özünü məhv ediləcək hədəf kimi görən dövlət üçün yeganə çıxış yolu hücumun qiymətini maksimum artırmaq olur.
Başqa sözlə, müharibə uzandıqca və təcrid dərinləşdikcə, Tehran üçün təhlükəsizliyi mütləq dəyərə çevirmək stimulu daha da güclənir.
Körfəz ölkələri üçün də bu perspektiv heç də az təhlükəli deyil. Onlara nə parçalanmış İran lazımdır, nə də “Şimali Koreya tipli” İran: qapalı, qəzəbli, militarist və daimi səfərbərlik rejimində yaşayan bir dövlət. Yəni formal olaraq mövcud olan, amma faktiki olaraq daha az proqnozlaşdırılan və daha riskli oyunçuya çevrilən İran.
Regional arxitekturanın gizli çatlağı: müttəfiqlik görüntüsünün arxasındakı strateji ziddiyyətlər
Məhz burada Yaxın Şərqin bütün regional konstruksiyasının əsas ziddiyyəti üzə çıxır: İsrail və ərəb monarxiyaları taktiki baxımdan eyni antİran cəbhəsində dayana bilərlər, amma müharibədən sonrakı düzən barədə onların təsəvvürləri kökündən fərqlidir.
İsrail üçün regional üstünlük strateji baza məqsədidir. Körfəz ölkələri üçün isə bu, artıq öz suverenlikləri üçün potensial təhlükə deməkdir. Ərəb cəmiyyətləri İranın ambisiyalarını qəbul etməyə bilər, amma bu, onların uzunmüddətli İsrail hegemoniyası ilə barışmağa hazır olduqları anlamına gəlmir. Bu, ritorik polemika yox, maraqların struktur toqquşmasıdır.
Elə buna görə də İsrailin daimi strateji dominant olduğu və qalanların sadəcə uyğunlaşdığı “yeni Yaxın Şərq” konsepsiyası daxilən dayanıqsız görünür. Belə model gərginliyi aradan qaldırmır, sadəcə onu başqa formaya salaraq dondurur.
Etnik amil: regionu partlada biləcək gizli mexanizm
Daha bir həssas istiqamət isə İranın periferiyalarıdır: kürd bölgələri, bəlucların yaşadığı cənub-şərq, azərbaycanlıların kompakt məskunlaşdığı ərazilər, ərəb Xuzistanı. Xarici aktorlar etnik kartdan sistemli təzyiq aləti kimi istifadə etməyə başlasa, nəticələr ilkin hesablamalardan çox uzağa gedə bilər.
Bəli, bu alət cəlbedici görünür: mərkəzə daxili çatlar vasitəsilə zərbə vurmaq. Amma regionun son onilliklərdəki tarixi göstərir ki, etnopolitik partlayış demək olar ki, heç vaxt lokal çərçivədə qalmır. O, zəncirvari reaksiyalar doğurur və sonra artıq öz məntiqi ilə hərəkət edir.
İran üçün bu, parçalanma riski deməkdir. Qonşular üçün uzunmüddətli sərhədlərarası qeyri-sabitlik. Xarici güclər üçün isə idarə olunan nəticə yox, təhlükəsizlik “qara dəliyi”.
Müxalifətin zəifliyi: boşluğu kim dolduracaq?
Antİran strategiyasının ən zəif nöqtələrindən biri də budur ki, İran müxalifətinin vahid mərkəzi yoxdur. Ümumölkə miqyasında işləyən siyasi vertikal, idarəni sürətlə ələ ala biləcək fiqur və ya struktur görünmür.
Mühacirətdə olan qüvvələr parçalanıb. İdeoloji xətlər bir-biri ilə uzlaşmır. Etnik hərəkatlar fərqli gündəmlərlə çıxış edir. Monarxistlər, millətçilər, radikal rejim əleyhdarları, regional aktorlar – hamısı İslam Respublikasına qarşı ola bilər, amma bu, yeni dövlət qurmaq üçün kifayət deyil.
Bu isə çox sadə bir nəticəyə gətirir: əgər rejim ciddi şəkildə sarsılsa, yaranacaq boşluğu böyük ehtimalla demokratiya yox, bir-biri ilə rəqabət aparan güc mərkəzləri dolduracaq.
Nəzarətli deqradasiya mifdir
Məqalənin əsas analitik çəkisi İranı Kuba, Suriya və ya Şimali Koreya ilə müqayisə etməkdə yox, daha dərin nəticədədir: xarici aktorlar sülh modeli üzərində yox, İranın “nəzarətli zəiflədilməsi”nin forması üzərində mübahisə edirlər.
Amma “nəzarətli deqradasiya” anlayışı əksər hallarda mifdir. Reallıqda deqradasiya çox tez nəzarətdən çıxır və artıq heç bir aktor prosesə tam hakim ola bilmir.
Beş əsas nəticə
Birinci. Nə İsrail, nə də Körfəz ölkələri əmin ola bilməz ki, müharibədən sonrakı İran siyasi və psixoloji baxımdan daha zəif olacaq. O, daha kasıb, amma daha aqressiv ola bilər. İqtisadi baxımdan zəif, amma strateji baxımdan daha təhlükəli.
İkinci. Aydın siyasi çıxış yolu olmadan hərbi tükəndirməyə nə qədər çox stavka edilirsə, Tehranın kapitulyasiyasından çox, onun sərt mühasirə dövlətinə çevrilməsi ehtimalı bir o qədər artır.
Üçüncü. İran daxilində etnik kartın oynanması açıq şəkildə odla oynamaqdır və bu od çox tez ölkə sərhədlərindən kənara yayıla bilər.
Dördüncü. Bu gün Körfəz ölkələri və İsrail obyektiv olaraq eyni antİran məntiqi ilə bağlıdırlar. Amma onların son məqsədləri uzlaşmır. Ərəb monarxiyaları üçün nə güclü İran, nə də tam dominant İsrail qəbulediləndir. Deməli, bu konsensus həm məhduddur, həm də müvəqqətidir.
Beşinci. Müharibənin ən qaranlıq ssenarisi tərəflərdən birinin qələbəsi yox, yeni tip qeyri-sabitliyin yaranmasıdır: uzunmüddətli, sürüşkən, militarist və son nöqtəsi görünməyən bir xaos.
Final: eskalasiyanı kim idarə edir?
Bu gün İranın gələcəyi yalnız döyüş meydanında həll olunmur. Əsas sual ondan ibarətdir ki, xarici aktorlar öz imkanlarının və sərhədlərinin fərqinə varacaqlarmı.
Hələlik belə bir anlayışın əlamətləri azdır. Böyük müharibələrdə isə bir qanun demək olar ki, dəyişməz qalır: bütün tərəflər eskalasiyanı idarə etdiklərini düşünməyə başlayanda, əslində eskalasiya artıq onları idarə edir.
