Bakı.TurkicWorld:
Azərbaycanda 20 sentyabr Neftçilər Günü qeyd olunur. Bu tarix ölkə üçün təkcə peşə bayramı deyil, həm də tarixi əhəmiyyət daşıyır. Məhz 20 sentyabr 1994-cü ildə müstəqil Azərbaycanın müasir neft strategiyasının başlanğıc nöqtəsi olan "Əsrin müqaviləsi" – Azəri, Çıraq və dərin sulu Günəşli yataqlarının (AÇG) birgə işlənilməsinə dair saziş imzalanıb.
Sənəd Bakının "Gülüstan" sarayında səkkiz ölkədən – Azərbaycan, ABŞ, Böyük Britaniya, Rusiya, Türkiyə, Norveç, Yaponiya və Səudiyyə Ərəbistanından olan 13 iri neft şirkətinin iştirakı ilə imzalanıb. Sazişin tarixi əhəmiyyəti yalnız beynəlxalq kapitalın və texnologiyaların cəlb edilməsindən ibarət deyildi. O, Azərbaycanın neft sənayesinin dünya enerji sisteminə inteqrasiyasının əsasını qoydu.
Növbəti mühüm mərhələ ixrac infrastrukturunun yaradılması oldu. 2002-ci ilin sentyabrında Səngəçal terminalında Bakı-Tbilisi-Ceyhan (BTC) neft kəmərinin təməli qoyuldu, 13 iyul 2006-cı ildə isə Türkiyənin Ceyhan şəhərində onun açılış mərasimi keçirildi. BTC-nin istifadəyə verilməsi Azərbaycan neftinin dünya bazarlarına birbaşa çıxışını təmin etdi və yeni neft strategiyasının həyata keçirilməsinin ən mühüm nəticələrindən birinə çevrildi.
AÇG: otuz illik hasilat və işlənmənin yeni mərhələsi
Bu gün AÇG Azərbaycanın neft sənayesinin əsas aktivlərindən biri olaraq qalır, lakin onun rolu tədricən ənənəvi neft hasilatı çərçivəsindən kənara çıxır. AÇG-də 1997-ci ilin noyabrında kommersiya hasilatının başlanmasından 2026-cı ilin birinci yarısının sonunadək blok üzrə təxminən 4,6 milyard barel neft hasil edilib. Bundan əlavə, dövlətə 63 milyard kubmetr səmt qazı təhvil verilib.
Bununla yanaşı, nəhəng yatağın işlənməsinin daha yetkin mərhələyə keçməsi fonunda sənaye artıq hasilatın sadəcə artırılması deyil, qalan ehtiyatlardan maksimum səmərəli istifadə edilməsi vəzifəsi ilə üzləşir.
2026-cı ildə bp AÇG-də layların neftvermə əmsalının artırılması üzrə iki pilot layihənin – "BrightWater" və IWAG-ın icrasına başlayıb. Layihələrin məqsədi layda qalan əlavə neft ehtiyatlarının hasilata cəlb edilməsidir. Bununla yanaşı, hasilatın təbii azalmasının idarə olunması üçün seysmik tədqiqatların, quyuların, hasilat göstəricilərinin və geoloji modellərin məlumatlarından istifadə edilir.
Digər mühüm mərhələ iyun ayında AÇG-də sərbəst təbii qaz hasilatı üzrə əməliyyatların başlanması olub. Beləliklə, ölkənin ən böyük neft aktivi tədricən daha qabarıq neft-qaz xarakteri almaqdadır. AÇG-nin hasil edilə bilən sərbəst qaz ehtiyatları təxminən 4 trilyon kubfut həcmində qiymətləndirilir və bu göstəricinin 6 trilyon kubfutadək artırılması mümkündür.
İnkişaf neft istiqamətində də davam edir. 2026-cı ilin aprelində yeni ACE platformasında neft hasilatının başlanmasından iki il ötüb. Aprelin 15-dək platformadan 2,1 milyon ton neft hasil edilib. Layihənin dəyəri təxminən 6 milyard dollar, hasilat gücü günə 100 min barelədəkdir. İstismar müddəti ərzində ümumi hasilatın 300 milyon barelə çatacağı gözlənilir.
2026-cı ilin birinci yarısında AÇG çərçivəsində fəaliyyətə təxminən 268 milyon dollar əməliyyat və 733 milyon dollar kapital xərcləri yönəldilib. 2025-ci ilin eyni dövrü ilə müqayisədə kapital xərcləri 31,4 faiz, əməliyyat xərcləri isə 3,5 faiz artıb. 2026-cı ildə Azərbaycan Respublikası Dövlət Neft Fondunun AÇG-dən gəlirlərinin 4,236 milyard dollar səviyyəsində olacağı proqnozlaşdırılır.
Neftdən inteqrasiya olunmuş neft-qaz sisteminə
Ötən onilliklər ərzində Azərbaycanın enerji sektoru əhəmiyyətli dərəcədə dəyişib. Ənənəvi olaraq ilk növbədə neftlə əlaqələndirilən ölkə bu gün həm də iri təbii qaz istehsalçısı və ixracatçısıdır.
2026-cı ilin yanvar-avqust aylarında Azərbaycanda qaz kondensatı da daxil olmaqla 17,692 milyon ton xam neft hasil edilib. Həmin dövrdə xam neft və neft məhsullarının ixracı 14,678 milyon ton təşkil edib və dəyəri 9,282 milyard dollara çatıb. Bununla yanaşı, qaz istiqamətinin əhəmiyyəti də artır. 2026-cı ilin səkkiz ayında təbii qaz hasilatı 33,407 milyard kubmetr, ixracı isə 16,378 milyard kubmetr təşkil edib və ixracın dəyəri 5,711 milyard dollara çatıb. Hesabat dövründə Azərbaycanın ümumi ixracının 26,18 faizi təbii qazın payına düşüb.
Hazırda Azərbaycan qazı əsasən Cənubi Qaz Dəhlizi vasitəsilə, böyük hissəsi Avropa ölkələri olmaqla, 16 ölkəyə ixrac edilir. Trans-Adriatik qaz kəməri (TAP) vasitəsilə qazın nəqli həcmi 60 milyard kubmetrə çatıb.
Beləliklə, ilkin neft strategiyası tədricən daha geniş enerji modelinə transformasiya olunub. Bu modeldə neft, qaz, boru kəməri infrastrukturu və yeni enerji layihələri iqtisadiyyatın bir-biri ilə əlaqəli elementlərinə çevrilir.
Bu keçiddə "Şahdəniz" qaz-kondensat yatağı mühüm rol oynayır. 2006-cı ildə işlənməyə başlanmasından 2026-cı ilin birinci yarısının sonunadək yataqda təxminən 278 milyard kubmetr qaz və 54 milyon ton qaz kondensatı hasil edilib. Təkcə 2026-cı ilin birinci yarısında layihə üzrə əməliyyat xərcləri təxminən 1,394 milyard dollar, kapital xərcləri isə 712 milyon dollar təşkil edib. Ötən ilin eyni dövrü ilə müqayisədə əməliyyat xərcləri 8,7 faiz, kapital xərcləri isə 50,8 faiz artıb.
"Şahdəniz"in mövcud infrastrukturunun hazırkı hasilat gücü sutkada təxminən 76,8 milyon standart kubmetr qaz və ya ildə təxminən 28 milyard kubmetr təşkil edir.
Bununla yanaşı, aşağı təzyiqli qaz ehtiyatlarının işlənməsinə və karbohidrogenlərin çıxarılma əmsalının artırılmasına yönəlmiş 2,9 milyard dollar dəyərində "Shah Deniz Compression" layihəsi həyata keçirilir. Layihənin əlavə olaraq təxminən 50 milyard kubmetr qaz və 25 milyon barel kondensat hasil edərək ixrac etməyə imkan verəcəyi gözlənilir.
Yeni yataqlar və yeni imkanlar
Azərbaycanın neft-qaz tarixi AÇG və "Şahdəniz"lə məhdudlaşmır.
"Abşeron" yatağında erkən hasilat mərhələsinin başlanmasından etibarən təxminən 4,8 milyard kubmetr qaz və 1,8 milyon ton kondensat hasil edilib. Hazırda bir quyudan günə təxminən 4 milyon kubmetr qaz və 12 min barel kondensat hasil olunur. Qazın tammiqyaslı hasilatına 2029-cu ilin avqustunda başlanması planlaşdırılır.
İşlənmənin ikinci mərhələsi çərçivəsində üç yeni quyunun qazılması planlaşdırılır. Hər bir quyudan hasilatın günə təxminən 40 min barel neft ekvivalentinə çatacağı gözlənilir. Layihə üzrə erkən hasilat mərhələsi nəzərə alınmaqla ilkin hasilat səviyyəsinin günə təxminən 120 min barel neft ekvivalentinə çatacağı gözlənilir.
Digər aktivlər üzrə də perspektivlər qalır. "Qarabağ" yatağının geoloji neft ehtiyatları ilkin olaraq 60 milyon tondan çox qiymətləndirilir və onun işlənməsi üzrə yekun investisiya qərarının yaxın vaxtlarda qəbul ediləcəyi gözlənilir.
"Bahar" və "Qum-Dəniz" yataqlarında da yeni inkişaf mərhələsinə başlanılıb. Bahar Energy şirkətinin məlumatına görə, görülən işlər nəticəsində "Bahar"da qaz hasilatını 50 faiz artırmaq mümkün olub.
Resurs bazası əhəmiyyətini qoruyur
Bununla belə, Azərbaycanın enerji potensialı yalnız mövcud hasilat həcmləri ilə deyil, həm də resurs bazasının miqyası ilə müəyyən edilir.
OPEC-in qiymətləndirməsinə görə, 2025-ci ildə Azərbaycanın təsdiqlənmiş xam neft ehtiyatları 7 milyard barel, təsdiqlənmiş təbii qaz ehtiyatları isə 2,6 trilyon kubmetr təşkil edib. OPEC-in məlumatlarına əsasən, bu göstəricilər 2021-ci ildən dəyişməz qalıb.
"Moody's"in qiymətləndirməsinə görə, SOCAR-ın təsdiqlənmiş karbohidrogen ehtiyatlarının 2026–2027-ci illərdə 1,483 milyard barel neft ekvivalenti səviyyəsində olacağı gözlənilir. Bununla yanaşı, bu göstərici 2023-cü ildəki 1,422 milyard barel neft ekvivalentindən 2025-ci ildə 1,483 milyard barelə yüksəlib.
Bu məlumatlar göstərir ki, sənaye üçün məsələ artıq yalnız resursların mövcudluğu deyil, həm də onların uzun müddət ərzində texnoloji və iqtisadi baxımdan səmərəli şəkildə hasil edilə bilməsidir.
Məhz təbii ehtiyatlara ölkənin inkişafı üçün alət kimi yanaşmanı Azərbaycan Prezidenti İlham Əliyev bu ilin iyununda Bakı Enerji Həftəsinin rəsmi açılış mərasimindəki çıxışında qeyd edib.
"Azərbaycan ilk ölkə idi ki, Xəzərin ehtiyatlarını beynəlxalq neft şirkətlərinə açıq etdi. Həmin vaxtdan etibarən çox hadisələr oldu.Əgər bu gün biz Azərbaycana nəzər salsaq həmin transformasiyaya gəldikdə, bu sərvətlərdən necə istifadə etdiyimizə, onun yenidən sosial infrastruktura, təhsilə, səhiyyəyə, enerji sahəsinin inkişafına yatırdığımıza əsasən deyə bilərik ki, ölkələr necə inkişaf etməlidir və bu yol 1990-cı illərin əvvəlində üzləşdiyimiz eyni problemlərdən müəyyən dərəcədə əziyyət çəkən ölkələr üçün örnək olmalıdır", - deyə Prezident İlham Əliyev bildirib.
Bununla yanaşı, dövlət başçısı neft və qazın milli inkişafdakı rolu ilə bağlı Azərbaycanın prinsipial mövqeyini vurğulayıb:
"Ölkələr neft və qazın mövcud olmasına görə günahlandırılmalı deyil, çünki neft və qaz digər adi əmtəə kimidir. Hər bir ölkə torpağının təkində və ya dənizinin dibində olanı öz inkişafı üçün istifadə edir. Öz müstəqilliyinin əvvəlində Azərbaycanda məhz belə hal idi. Neft və qaz bizim üçün müstəqil ölkə kimi yaşamağın yeganə yolu oldu. Beləliklə, ölkələr neftin olub-olmaması ilə deyil, gəlirlərdən necə istifadə etdiklərinə görə mühakimə edilməlidir. Diqqət yetirilməlidir ki, öz ölkəsinin inkişafı, xalqının daha yaxşı yaşayış şəraitinin təminatı, yaşıl gündəlik məsələlərinə enerjinin istehsalından əldə edilən vəsaitləri onlar necə sərmayə kimi yatırırlar. Düşünürəm ki, Azərbaycan çox bariz nümunədir. Bütün bunlar göstərir ki, ölkənizi beynəlxalq sərmayələrə açıq edəndə, milli maraqlara əsaslanan müdrik siyasət aparanda siz uğur qazanırsınız", - deyə Prezident İlham Əliyev bildirib.
Bu qiymətləndirmə faktiki olaraq 1990-cı illərdən Azərbaycanın neft strategiyasının əsasını təşkil edən məntiqi əks etdirir: beynəlxalq şirkətləri və kapitalı cəlb etmək, ixrac infrastrukturunu yaratmaq, gəlirlərin ölkəyə daxil olmasını təmin etmək və əldə olunan vəsaitlərin bir hissəsini iqtisadiyyatın digər sahələrinin inkişafına yönəltmək.
Azərbaycanın qlobal neft əməkdaşlığında rolu
Bu gün ölkənin əhəmiyyəti karbohidrogenlərin hasilatı və ixracı ilə məhdudlaşmır.
OPEC-in baş katibi Heysəm Əl-Qeys Trend-ə verdiyi özəl müsahibədə Azərbaycanın OPEC+ iştirakçıları arasında əməkdaşlığın gücləndirilməsində rolunu qeyd edib.
"Prezident İlham Əliyevin müdrik və səmərəli rəhbərliyi ilə Azərbaycan artıq on ildir ki, OPEC+ istehsalçıları arasında əməkdaşlığın təşviqində və dəstəklənməsində mühüm rol oynayır", – deyə o bildirib.
Bununla yanaşı, OPEC-in mövqeyi göstərir ki, qlobal enerji keçidi fonunda belə neft sənayesi uzunmüddətli əhəmiyyətini qoruyur. Əl-Qeysin sözlərinə görə, OPEC-in əsas mesajı neftin dünya iqtisadiyyatının fundamental elementi və əsas dayaqlarından biri olaraq qalacağıdır:
"Bu, uzun illər və onilliklər ərzində belə olub və belə də davam edəcək. Biz bu yaxınlarda World Oil Outlook hesabatının 2050-ci ilədək yenilənmiş proqnozunu təqdim etdik. Hesabat açıq şəkildə göstərir ki, neft 2050-ci ilədək enerji istehlakının strukturunda dominant mövqeyini qoruyacaq və dünya enerji balansının təxminən 30 faizini təşkil edəcək. Qazı da əlavə etsək, söhbət ondan gedir ki, neft və qaz birlikdə dünya enerji istehlakının təxminən 55 faizini təmin edəcək".
Eyni zamanda, OPEC enerji keçidinin yalnız neft və qazdan imtina kimi şərh edilməsinin əleyhinə çıxış edir. Bu mövqe iqtisadiyyatları tarixən karbohidrogen sektoruna bağlı olan ölkələr üçün xüsusi əhəmiyyət daşıyır.
"Əsrin müqaviləsi"nin imzalanmasından 32 il sonra Azərbaycanın neft sənayesi artıq tamamilə fərqli mənzərə yaradır.
Bu müddət ərzində ölkə ixrac marşrutları yaradıb, ən iri yataqlar ətrafında beynəlxalq tərəfdaşlıq formalaşdırıb, neft-qaz gəlirlərini genişmiqyaslı infrastruktur inkişafının maliyyələşdirilməsi mənbəyinə çevirib və eyni zamanda Azərbaycanı Avropa bazarı ilə əlaqələndirən qaz ixracı sistemi formalaşdırıb.
Bununla yanaşı, hazırkı mərhələ yalnız neft hasilatının qorunub saxlanılması ilə deyil, həm də sənayenin texnoloji baxımdan mürəkkəbləşməsi ilə xarakterizə olunur: yetkin yataqlarda neftvermə əmsalının artırılması, AÇG qazının işlənməsi, ACE, "Shah Deniz Compression", "Abşeron", "Qarabağ" layihələrinin inkişafı, eləcə də artıq yaradılmış infrastrukturdan daha səmərəli istifadə.
Məhz buna görə bu gün Neftçilər Günü təkcə "Əsrin müqaviləsi"nin tarixini xatırlamaq üçün bir fürsət deyil. Bu, sənayenin keçdiyi yolu – ilk beynəlxalq sazişlərdən və ixrac boru kəmərlərinin inşasından dünya enerji sisteminə inteqrasiya olunmuş müasir neft-qaz sisteminin formalaşdırılmasına qədər olan mərhələni qiymətləndirmək imkanıdır.
Neft Azərbaycan üçün genişmiqyaslı iqtisadi transformasiyanın başlanğıc nöqtəsinə çevrildi. İndi onun rolu yalnız hasilat həcmləri ilə deyil, toplanmış texnologiyalardan, infrastrukturdan, kapitaldan və beynəlxalq əməkdaşlıqdan ölkənin energetikasının növbəti inkişaf mərhələsində necə istifadə olunması ilə müəyyən edilir.
