BAKI,TurkicWorld, VOA Analitik Təhlil Mərkəzi
İsrailin Baş naziri Binyamin Netanyahu Qəzzənin gələcəyi ilə bağlı əvvəlki mövqelərini yeni siyasi və təhlükəsizlik şəraitində yenidən gündəmə gətirir. Ekspertlərə görə, Netanyahunun son açıqlamalarında əsas yenilik mövqelərin özündə deyil, onların dəyişən şəraitdə fərqli siyasi məqsədlərlə təqdim edilməsindədir.
Araşdırmalarda Netanyahu tərəfindən avqustun 9-da İsrail hökumətinin iclasında səsləndirilən fikirlər təhlil olunur. Həmin açıqlamalar Qəzzədə atəşkəsin ikinci mərhələsinə keçidlə bağlı danışıqların aparıldığı bir vaxta təsadüf edib. Qahirədə iyulun sonunda əldə olunan razılaşmada silahlı qrupların tərksilah edilməsi, İsrail qüvvələrinin geri çəkilməsi və Qəzzənin gələcəyi ilə bağlı məsələlər əsas yer tutur.
Netanyahu isə Qəzza ilə bağlı 15 maddəlik təklifə qarşı çıxaraq İsrail ordusunun HƏMAS tamamilə tərksilah edilməyənədək ərazidən çıxmayacağını bildirib. O, eyni zamanda İsrailin baş naziri olduğu müddətdə Fələstin dövlətinin yaradılmasına imkan verməyəcəyini yenidən bəyan edib.
Analitiklərə görə, bu mövqelər oktyabrın 7-də baş verən hücumdan sonra yaranmayıb. Əksinə, həmin hadisə Netanyahunun əvvəlki fikirlərinə yeni əsaslandırma qazandırıb. Müharibədən əvvəl Fələstin dövlətinin yaradılmasına qarşı çıxış daha çox siyasi və təhlükəsizlik mübahisəsi kimi təqdim edilirdisə, 7 oktyabrdan sonra bu mövqe İsrail üçün təhlükəsizlik zərurəti kimi əsaslandırılır.
Netanyahu və Fələstin dövləti məsələsi
Netanyahunun Fələstin dövlətinə münasibəti uzun illər ərzində dəyişikliklərə məruz qalsa da, onun hazırkı mövqeyinin kökləri daha əvvələ gedib çıxır.
2009-cu ildə Bar-İlan Universitetində çıxışı zamanı Netanyahu müəyyən təhlükəsizlik şərtləri çərçivəsində silahsız Fələstin dövlətinin yaradılmasını qəbul edə biləcəyini bildirmişdi. Lakin 2015-ci ildə bu mövqedən geri çəkilərək baş nazir olduğu müddətdə Fələstin dövlətinin yaradılmasına imkan verməyəcəyini açıqlamışdı.
Analitiklər qeyd edir ki, 2024-cü ildən etibarən Netanyahu Fələstin dövlətinin tanınmasını terrora mükafat kimi təqdim etməyə başlayıb və Qəzzə təcrübəsini bu mövqeyinin əsaslandırılmasında ön plana çıxarıb. 2025-ci ildə də o, Fələstin dövlətinin İsrailin təhlükəsizliyini təhdid edə biləcəyini bildirib.
Beləliklə, 7 oktyabr hadisəsi Netanyahunun Fələstin dövlətinə qarşı mövqeyini yaratmayıb, lakin həmin mövqeyə yeni siyasi məna verib. Baş nazir əvvəlki fikirlərini müharibənin yaratdığı təhlükəsizlik şəraitində yenidən təqdim etmək imkanı əldə edib.
HƏMAS da qəbul edilmir, Fələstin rəhbərliyi də: Bəs Qəzzəni kim idarə edəcək?
Ekspertlərin diqqət çəkdiyi əsas məsələlərdən biri Qəzzənin müharibədən sonrakı idarəçiliyidir. Netanyahu 2023-cü ilin dekabrında “HƏMASıstan da, Fəthistan da” olmayacağını bildirmişdi.
Bu yanaşma yalnız HƏMAS-ın rədd edilməsindən ibarət deyil. İsrail baş nazirinin mövqeyinə görə, Fələstin Administrasiyası da Qəzzənin gələcəyi üçün avtomatik olaraq qəbul edilə bilən alternativ deyil. Çünki Fələstin Administrasiyasının bölgəyə qayıdışı gələcəkdə Fələstin dövlətinin yaradılması istiqamətində siyasi prosesə yol aça bilər.
Beləliklə, Qəzzənin gələcəyi ilə bağlı üç əsas sual ortaya çıxır: ərazini kim idarə edəcək, silahlı qüvvələr üzərində nəzarət kimdə olacaq və yeni idarəetmə hansı siyasi nəticəyə gətirib çıxaracaq?
Analitiklərə görə, Netanyahu bu suallara konkret siyasi model təqdim etməkdən daha çox mümkün variantların çərçivəsini daraldır. HƏMAS-ın hakimiyyəti qəbul edilmir, Fələstin Administrasiyası isə mümkün siyasi nəticələrinə görə məqbul sayılmırsa, Qəzzənin idarə olunması üçün hansı modelin seçiləcəyi hələ də açıq qalır.
Əsas fikir tərksilah deyil, təhlükəsizliyin kim tərəfindən müəyyənləşdirilməsidir
Qəzzədə atəşkəsin ikinci mərhələsi ilə bağlı plan HƏMAS-ın tərksilah edilməsini, onun hakimiyyətinin sona çatdırılmasını, İsrail qüvvələrinin mərhələli şəkildə geri çəkilməsini, beynəlxalq sabitləşdirmə qüvvələrinin yerləşdirilməsini və keçid idarəçiliyinin yaradılmasını nəzərdə tutur.
Analitiklər bildirir ki, İsrail ilə plan arasında müəyyən ortaq məqamlar var. Hər iki yanaşma 7 oktyabrdan əvvəlki vəziyyətə qayıdılmasını və HƏMAS-ın yenidən hərbi imkanlar əldə etməsinin qarşısının alınmasını nəzərdə tutur.
Fərq isə prosesin necə həyata keçiriləcəyindədir. Netanyahu İsrail ordusunun yalnız HƏMAS tamamilə tərksilah edildikdən sonra geri çəkilməsini istəyir. Təklif olunan plan isə tərksilah, geri çəkilmə və keçid tədbirlərinin mərhələli şəkildə paralel aparılmasını nəzərdə tutur.
Bu fərq sadəcə texniki məsələ kimi görünməsə də, araşdırmaya görə, onun siyasi nəticələri böyükdür. Çünki Netanyahu təhlükəsizliyin təmin edilib-edilmədiyinə dair əsas qərarı İsrailin verməsini istəyir. Beynəlxalq mexanizmlərin rolunun artması isə bu qərarın bir hissəsini İsrailin birbaşa nəzarətindən çıxara bilər.
Müharibəni dayandırmaq kifayətdirmi?
Vurğulanır ki, Qəzzədə idarəetmə mexanizminin yaradılması, beynəlxalq qüvvələrin yerləşdirilməsi, silahlı qrupların tərksilahı və yenidənqurmanın başlanması müharibənin başa çatdırılması üçün kifayət edə bilər. Lakin bunlar münaqişənin siyasi əsaslarını avtomatik olaraq həll etmir.
Fələstin məsələsinin gələcəyi, İsrailin Qəzzə ilə bağlı uzunmüddətli siyasəti və dövlətçilik məsələsi açıq qaldığı təqdirdə, müharibənin dayandırılması yalnız qarşıdurmanın idarə olunmasına çevrilə bilər.
Başqa sözlə, əsas problem təhlükənin necə dayandırılmasından daha çox, Qəzzədə müharibədən sonrakı siyasi quruluşun hansı məqsədə xidmət edəcəyidir.
Seçkilər yaxınlaşdıqca “təhlükəsizlik lideri” obrazı yenidən qurulur
Araşdırmaçılar tərəfindən Netanyahunun açıqlamalarının İsraildə yaxınlaşan parlament seçkiləri ilə də əlaqəli olduğu bildirilir. Knesset seçkilərinin 27 oktyabr 2026-cı ildə keçirilməsi gözlənilir.
Netanyahu siyasi karyerası boyunca özünü İsrailin təhlükəsizliyini ən yaxşı qoruya biləcək siyasətçi kimi təqdim edib. Lakin 7 oktyabr hücumu onun məhz bu imicinə ciddi zərbə vurub. Çünki İsrailin təhlükəsizliyinə cavabdeh olan hökumət gözlənilən hücumun qarşısını ala bilməyib.
Müharibə isə Netanyahunun təhlükəsizlik siyasətini başqa formada təqdim etməsinə imkan yaradıb. Artıq o, təhlükəni əvvəlcədən dəf edən liderdən daha çox, təhlükənin mahiyyətini ən yaxşı bilən və onun təkrarlanmasının qarşısını ala biləcək siyasi lider kimi təqdim olunur.
Analitiklərə görə, Netanyahunun “mən baş nazir olduğum müddətdə” ifadəsini müxtəlif məsələlərdə təkrar etməsi də bu siyasi yanaşmanın tərkib hissəsidir. Bu ifadə onun siyasi varlığını təhlükəsizlik məsələləri ilə birbaşa əlaqələndirməyə imkan verir.
Netanyahunun mövqelərində əsas dəyişiklik nədir?
Nəticə olaraq bildirilir ki, Netanyahunun son açıqlamalarını tamamilə yeni siyasi xətt kimi qiymətləndirmək düzgün olmaz. Onun Fələstin dövlətinə qarşı çıxması, Qəzzədən geri çəkilmə ilə bağlı ehtiyatlı mövqeyi, HƏMAS-ın hərbi imkanlarının aradan qaldırılmasını tələb etməsi və İsrailin təhlükəsizliyinə üstünlük verməsi daha əvvəl də mövcud olub.
Dəyişən əsas məqam isə bu mövqelərin hansı şəraitdə və hansı məqsədlə təqdim edilməsidir. 7 oktyabr hadisələri Netanyahuya köhnə mövqelərini yeni təhlükəsizlik arqumentləri ilə müdafiə etmək imkanı verib.
Beləliklə, Qəzzə məsələsində əsas sual yalnız HƏMAS-ın tərksilah ediləcəyi və ya İsrail ordusunun nə vaxt geri çəkiləcəyi deyil. Daha fundamental sual müharibədən sonra Qəzzənin kim tərəfindən idarə olunacağı və bu idarəetmənin Fələstin məsələsinin siyasi həllinə, yoxsa münaqişənin uzunmüddətli idarə edilməsinə gətirib çıxaracağıdır.
