BAKI,TurkicWorld
XX əsr ərəb düşüncə tarixinin ən nüfuzlu simalarından biri hesab olunan Konstantin Zureyk Fələstində 1948-ci ildə baş verən hadisələri ilk dəfə "Nəkbə" ("Böyük Fəlakət") anlayışı ilə ifadə edən şəxs kimi tarixə düşüb. Onun irəli sürdüyü bu termin sonradan ərəb siyasi ədəbiyyatının əsas anlayışlarından birinə çevrilərək Fələstin məsələsinin izahında geniş istifadə olunmağa başlayıb.
1909-cu ildə Suriyanın paytaxtı Dəməşqdə köklü pravoslav xristian ailəsində dünyaya gələn Konstantin Zureyk ərəb mədəni irsini Qərb akademik məktəbinin metodologiyası ilə birləşdirən tanınmış alimlərdən biri olub.
İlk təhsilini Dəməşqdə alan Zureyk daha sonra ABŞ-da yerləşən Prinston Universitetində doktorluq dərəcəsi qazanaraq elmi fəaliyyətini beynəlxalq səviyyədə davam etdirib. O, Qərbin akademik metodlarını ərəb dünyasının sosial və siyasi problemlərinin araşdırılmasına tətbiq edən mütəfəkkirlərdən biri kimi tanınıb.
Konstantin Zureyk uzun illər Beyrut Amerika Universitetində müəllim və idarəçi kimi fəaliyyət göstərərək regionun intellektual həyatına təsir göstərən çoxsaylı alim və tədqiqatçıların yetişməsində mühüm rol oynayıb.
Alim 2000-ci il avqustun 12-də Beyrut şəhərində vəfat etsə də, onun elmi irsi bu gün də Yaxın Şərq tarixi və ərəb siyasi düşüncəsinin öyrənilməsində əsas mənbələrdən biri hesab olunur.
"Nəkbə" anlayışını siyasi terminə çevirdi
Konstantin Zureykin ən mühüm elmi irsi "Nəkbə" anlayışının formalaşdırılması ilə bağlıdır. O, 1948-ci il Ərəb-İsrail müharibəsindən dərhal sonra qələmə aldığı "Ma'na əl-Nəkbə" ("Nəkbənin mənası") adlı əsərində bu termini elmi və siyasi ədəbiyyata daxil edib.
Ərəb dilində "Böyük Fəlakət" mənasını verən "Nəkbə" anlayışı İsrail dövlətinin yaradılması və bunun nəticəsində baş verən hadisələri ifadə etmək üçün istifadə olunmağa başlanıb.
Zureyk bu prosesi yalnız ərazi itkisi kimi qiymətləndirmirdi. Onun fikrincə, "Nəkbə" eyni zamanda ərəb cəmiyyətlərinin modernləşmə, elm və rasional düşüncə sahəsində yaşadığı struktur böhranının da göstəricisi idi.
Bu yanaşma Fələstin məsələsinin yalnız emosional müstəvidə deyil, həm də akademik və siyasi baxımdan sistemli şəkildə müzakirəsinə zəmin yaradıb.
Ərəb milliyyətçiliyinə fərqli baxış
Konstantin Zureyk ərəb milliyyətçiliyini etnik üstünlük ideyası kimi deyil, rasional və müasir dövlət quruculuğuna əsaslanan ictimai layihə kimi izah edirdi.
Onun irəli sürdüyü "Ağıla əsaslanan milliyyətçilik" konsepsiyasına görə, dövlətlərin inkişafı üçün təhsil, elm və rasional düşüncə əsas şərtlər hesab olunurdu.
Levant bölgəsində milliyyətçilik ideyalarının müxtəlif ideoloji qarşıdurmalar fonunda formalaşdığı dövrdə Zureyk tarixi şüurun, elmi biliklərin və intellektual inkişafın cəmiyyətləri birləşdirən əsas amillər olduğunu müdafiə edirdi.
İsrail-Fələstin münaqişəsinə yanaşması
Zureyk İsrailin regiondakı mövcudluğunu "müstəmləkəçi məskunlaşma layihəsi" kimi qiymətləndirirdi.
Onun fikrincə, bu vəziyyətə qarşı ən təsirli cavab hərbi deyil, ərəb dünyasının elmi, texnoloji və intellektual inkişafı olmalıdır.
Alim regionda hökm sürən avtoritar idarəçilik və populist siyasi ritorikadan uzaq mövqe nümayiş etdirərək müstəqil intellektual kimi fəaliyyət göstərib.
O, İsrail dövlətinin yaranması dövründə formalaşmış siyasi şəraiti və bunun ərəb xalqlarına təsirlərini geniş şəkildə araşdırıb, həmçinin Qərb tarixşünaslığında İsrail siyasətinə münasibətdə istifadə olunan yanaşmaları tənqid edib.
Zureykin araşdırmaları İsrailin siyasətinin yalnız Fələstinə deyil, bütövlükdə regionun sosial strukturuna təsirlərini hüquqi və tarixi faktlar əsasında təhlil edən mühüm elmi əsərlər sırasında göstərilir.
Müasir dövrdə əhəmiyyəti
Mütəxəssislərin fikrincə, Fələstin probleminin tarixi köklərini anlamaq üçün Konstantin Zureykin əsərləri bu gün də mühüm mənbələrdən biri hesab olunur.
Onu digər tarixçilərdən fərqləndirən əsas xüsusiyyət yalnız hadisələri qeydə alması deyil, sonradan beynəlxalq siyasi ədəbiyyatın ayrılmaz hissəsinə çevrilən "Nəkbə" anlayışını formalaşdıraraq ona tarixi və siyasi məzmun qazandırması olub.
