BAKI,TurkicWorld Orxan Qədirzadə
Əlcəzairdə yay aylarında meşə yanğınlarının artması alimləri yanğın baş verdikdən sonra onunla mübarizə aparmaqdan daha əvvəl — riskli əraziləri müəyyənləşdirərək qabaqlayıcı tədbirlər görməyə yönəldib.
Bakı, AzerVoice. Tədqiqatçılar temperaturla yanaşı, bitki örtüyünün sıxlığı, küləyin sürəti, relyef, yağıntı və insan fəaliyyəti kimi amilləri bir araya gətirərək meşə yanğınlarının baş vermə ehtimalının yüksək olduğu əraziləri müəyyənləşdirməyə imkan verən xəritələr hazırlayıblar.
Əlcəzairin Oum El Bouaghi Universitetinin Təbii Sərvətlər və Həssas Ərazilərin İdarə Edilməsi laboratoriyasının alimləri tərəfindən aparılan və Trees, Forests and People jurnalında dərc edilən araşdırmada Konstantin vilayətində yerləşən Jebel El Ouahch meşə massivinə diqqət yetirilib.
Tədqiqatçıların əsas yanaşmasına görə, yüksək temperaturun olması ərazini avtomatik olaraq yüksək yanğın riskli etmir. Təhlükə müxtəlif amillərin eyni məkanda üst-üstə düşməsi ilə artır. Sıx və quru bitki örtüyü, yanğının sürətlə yayılmasına şərait yaradan yamaclar, güclü külək və yaşayış məntəqələrinin meşəyə yaxınlığı riskin yüksəlməsinə səbəb ola bilər.
“Təhlükə xəritəsi” necə hazırlanıb?
Alimlər meteoroloji stansiyaların məlumatlarını peyk görüntüləri və Coğrafi İnformasiya Sistemləri ilə birləşdiriblər. Daha sonra müxtəlif risk faktorlarını vahid modeldə birləşdirmək üçün “qeyri-səlis məntiq” metodundan istifadə edilib.
Bu üsul əraziləri yalnız “təhlükəli” və “təhlükəsiz” kimi iki kateqoriyaya bölmür. Əvəzində riskin aşağı, orta və yüksək səviyyələrini müəyyənləşdirməyə imkan verir.
Nəticədə Jebel El Ouahch ərazisində yanğın riskinin eyni səviyyədə olmadığı müəyyənləşib. Daha az bitki örtüyü olan sahələr nisbətən aşağı riskli, sıx bitki örtüyünə malik, yamaclarda və yaşayış məntəqələrinə yaxın ərazilər isə daha yüksək riskli hesab edilib.
Araşdırma yanğının dəqiq hansı nöqtədə və nə vaxt başlayacağını proqnozlaşdırmır. Bunun əvəzinə, yanğın üçün əlverişli şəraitin formalaşdığı əraziləri əvvəlcədən göstərir.
Süni intellekt riskli əraziləri müəyyənləşdirir
Əlcəzairdə aparılan başqa bir araşdırmada isə daha geniş yanaşmadan istifadə olunub. Əlcəzair Elm və Texnologiya Universitetinin alimləri Əl-Tarf vilayətində meşə yanğınlarının riskini müəyyənləşdirmək üçün süni intellekt və maşın öyrənməsi modellərindən yararlanıblar.
Tədqiqatçılar 1995–2024-cü illəri əhatə edən “Landsat” peyk görüntülərini təhlil edərək ərazidə baş vermiş yanğınların tarixi xəritəsini hazırlayıblar.
Daha sonra yüksəklik və relyef, bitki örtüyünün sıxlığı və növü, torpağın xüsusiyyətləri, üzvi karbonun miqdarı, yağıntı və külək kimi 10 fərqli amil araşdırılıb.
Dörd maşın öyrənməsi modeli sınaqdan keçirilib və onların arasında “Random Forest” modeli ən yüksək effektivliyi göstərib. Modelin nəticələrinə görə, yüksəklik, bitki örtüyü, küləyin sürəti və yağıntının azlığı yanğın riskinin əsas göstəriciləri arasında olub.
Əsas məqsəd yanğını söndürmək deyil, qarşısını almaqdır
Mütəxəssislərin fikrincə, bu cür modellər meşə yanğınlarına qarşı mübarizədə yanaşmanı dəyişə bilər. Risk xəritələri sayəsində yanğın baş verməzdən əvvəl daha çox nəzarət tələb edən əraziləri müəyyənləşdirmək, yanğınsöndürmə resurslarını düzgün bölüşdürmək və yaşayış məntəqələrinin planlaşdırılmasında riskləri nəzərə almaq mümkündür.
Bu yanaşma xüsusilə iqlim dəyişmələrinin isti və quraq hava şəraitini gücləndirdiyi regionlar üçün əhəmiyyətlidir. Çünki genişmiqyaslı meşə yanğını artıq başladıqdan sonra hətta güclü yanğınsöndürmə imkanlarına malik ölkələr üçün belə onun qarşısını almaq çətinləşir.
Beləliklə, alimlərin hazırladığı xəritələr yanğının harada baş verəcəyini “fal” kimi müəyyənləşdirmir. Onlar daha vacib bir suala cavab verir: hansı ərazilər yanğın başlamazdan əvvəl daha ciddi nəzarət və hazırlıq tələb edir?
