BAKI, TurkicWorld
Odissey (yun. Ὀδυσσεύς – Odysseus, lat. Ulysses və ya Ulixes) qədim yunan və Roma mifologiyasının ən tanınmış qəhrəmanlarından, İthaka adasının əfsanəvi hökmdarı və Homerin məşhur "Odisseya" dastanının baş qəhrəmanıdır. O, eyni zamanda "İliada" dastanında və Troya müharibəsini əhatə edən digər epik əsərlərdə mühüm rol oynayan obrazlardan biri kimi tanınır. Qədim yunan ədəbiyyatında Odissey fiziki gücündən daha çox ağlı, siyasi uzaqgörənliyi, diplomatik bacarığı və hiyləgərliyi ilə seçilən qəhrəman kimi təsvir edilir. Məhz buna görə o, tarixə və mifologiyaya Hiyləgər Odissey adı ilə düşmüşdür.
Mənşəyi və ailəsi
Mifoloji rəvayətlərə görə, Odissey İon dənizində yerləşən İthaka adasında anadan olmuşdur. Onun atası İthaka kralı Laertes, anası isə Antikleya idi. Antikleya məşhur hiyləgər Autolikosun qızı hesab olunurdu. Bəzi qədim mənbələrdə isə Odisseyin əsl atasının Korinf kralı Sisif olduğu iddia edilir. Bu rəvayətə görə Antikleya Laerteslə evlənməzdən əvvəl Sisiflə münasibətdə olmuş və Odissey həmin əlaqədən dünyaya gəlmişdir. Bununla belə, klassik yunan mifologiyası onu Laertesin qanuni oğlu kimi qəbul edir.
Odissey sonradan İkariosun qızı Penelopa ilə evləndi. Bu nikahdan Telemax (Telemakhos) adlı oğlu dünyaya gəldi. Sonrakı miflərdə onun Kirke ilə münasibətindən Telegonos adlı başqa bir oğlunun olduğu da qeyd edilir.
Gənclik illəri
Əfsanələrə görə, Odisseyin uşaqlıq və gənclik illəri dövrün bir çox məşhur qəhrəmanları kimi müdrik kentavr Xironun yanında keçmişdir. Burada o, döyüş sənəti, ovçuluq, natiqlik, strategiya və dövlət idarəçiliyi üzrə biliklər əldə etmişdir.
Gənclik illərində babası Autolikosu ziyarət edərkən iştirak etdiyi qaban ovu zamanı ayağından ağır yaralanmışdı. Ayağında qalan bu yara izi illər sonra onun həyatında mühüm rol oynadı. Troya müharibəsindən və uzun sürən səyahətlərdən sonra vətənə qayıtdıqda, yaşlı dayəsi Evrikleya məhz həmin çapıq sayəsində onu tanıya bildi.
İthaka taxtına çıxması
Atası Laertes hakimiyyətdən çəkildikdən sonra Odissey İthakanın kralı oldu. Hakimiyyətə gəlməsi haqqında qədim mənbələrdə geniş məlumat olmasa da, onun ağıllı və bacarıqlı hökmdar kimi tanındığı bildirilir.
Taxta çıxdıqdan sonra o, əvvəlcə dünyanın ən gözəl qadını sayılan Helenaya elçi düşməyi düşündü. Lakin Helenanın çoxsaylı namizədlərinin olmasını nəzərə alaraq bu fikirdən daşındı və Penelopa ilə evlənməyə qərar verdi.
Məhz bu dövrdə Odissey sonradan Troya müharibəsinə səbəb olacaq mühüm siyasi təklif irəli sürdü. Onun təşəbbüsü ilə Helenanın bütün elçiləri and içdilər ki, qız kimi seçsə, hamısı həmin şəxsi dəstəkləyəcək və ona qarşı çıxanlara birlikdə müqavimət göstərəcəklər. Helena Menelayı seçdikdən sonra bu and uzun illər sonra Troya müharibəsinin başlanmasına hüquqi və siyasi əsas yaratdı.
Troya müharibəsinə getməkdən imtinası
Helenanın Paris tərəfindən qaçırılmasından sonra Menelay bütün hökmdarlardan əvvəlki andlarına sadiq qalaraq Troya yürüşünə qoşulmalarını tələb etdi. Odissey isə ailəsini və yeni doğulmuş oğlu Telemaxı tərk etmək istəmirdi.
Müharibədən yayınmaq üçün o, dəli rolunu oynamağa başladı. Tarlasında toxum əvəzinə duz səpir, öküz əvəzinə özü kotana qoşulurdu. Lakin ağıllı sərkərdə Palamedes onun hiyləsini başa düşdü. O, körpə Telemaxı kotanın qarşısına qoydu. Odissey uşağı əzməmək üçün istiqamətini dəyişdikdə sağlam düşüncəyə malik olduğu ortaya çıxdı. Beləliklə, o, Troya yürüşünə qatılmağa məcbur oldu. Bu hadisə Odisseyin Palamedesə qarşı ömürlük nifrət bəsləməsinə səbəb oldu.
Axilleusun tapılması
Troya müharibəsi başlamazdan əvvəl kahinlər Axilleus olmadan Troyanın alınmayacağını bildirmişdilər. Lakin Axilleus qadın paltarında Skyros adasında gizlənmişdi.
Onu tapmaq vəzifəsi Odisseyə həvalə edildi. Tacir qiyafəsində saraya daxil olan Odissey qadınlar üçün bəzək əşyaları və parçalarla yanaşı silahlar da gətirdi. Eyni vaxtda hücum siqnalı verdirərək hamını təşvişə saldı. Digər qızlar qaçarkən Axilleus instinktiv olaraq qılınca sarıldı və kimliyi aşkar edildi. Odissey onu müxtəlif arqumentlərlə müharibəyə qoşulmağa razı saldı.
Troya müharibəsində rolu
On il davam edən Troya müharibəsi ərzində Odissey yalnız döyüşçü kimi deyil, həm də diplomat, strateq, elçi və siyasi məsləhətçi kimi fəaliyyət göstərdi. O, bir çox çətin danışıqlarda iştirak etdi, müttəfiqlər arasında vasitəçilik etdi və ordunun mühüm qərarlarının qəbul edilməsində əsas fiqurlardan biri oldu.
Müharibə zamanı Odisseyin adı "İliada" dastanında dəfələrlə çəkilir. O, döyüş meydanında çevikliyi, soyuqqanlılığı və məharəti ilə seçilirdi.
İfigeniya hadisəsi
Yunan donanması Aulis limanında əlverişli külək gözlədiyi zaman kahin Kalxas bunun ilahə Artemidanın qəzəbi ilə bağlı olduğunu bildirdi. Kahinin sözlərinə görə, Agamemnon müqəddəs maralı öldürdüyünə görə ilahə donanmanın hərəkətinə mane olurdu.
Problemin həlli üçün Agamemnonun qızı İfigeniyanın qurban verilməsi tələb edildi. Menelay və Odissey da bu qərarın qəbul olunmasını dəstəkləyənlər arasında idi. Agamemnon qızını guya Axilleusla evləndirəcəyini bildirərək Aulisə çağırdı. Sonradan həqiqət üzə çıxsa da, hadisə baş verdi və bu, Odisseyin taleyində ilk böyük lənətlərdən biri hesab edildi.
Taxta at planı
Troya müharibəsinin taleyini dəyişən ən mühüm hadisə Odisseyin hazırladığı məşhur Taxta At planı oldu.
Onun fikrinə əsasən, nəhəng taxta at hazırlandı və seçilmiş yunan döyüşçüləri onun içərisində gizləndilər. Troya sakinləri atı şəhərə gətirdikdən sonra gecə gizlənən döyüşçülər çıxaraq şəhərin qapılarını açdılar və yunan ordusu Troyanı işğal etdi.
Bu hadisə hərbi tarixdə hiylə və strateji düşüncənin ən məşhur nümunələrindən biri hesab olunur.
Müharibədən sonrakı faciələr
Troya dağıldıqdan sonra qənimətlərin bölüşdürülməsi zamanı Axilleusun müqəddəs silahlarının kimə veriləcəyi mübahisəyə səbəb oldu. Telemonun oğlu Ayaks özünü bu silahlara ən layiqli namizəd hesab etsə də, Agamemnon və Menelay onları Odisseyə verdilər. Bu hadisə də sonrakı faciələrin başlanğıcı kimi qəbul edilir.
Bir sıra mifoloji rəvayətlərə görə, Odissey həmçinin Troyanın qoruyucu müqəddəs Palladium heykəlini oğurlamış, Palamedesin ölümünü təşkil etmiş, Rhesosu yuxuda öldürmüş və digər mübahisəli hərəkətlər etmişdi. Bu səbəbdən Athena və xüsusilə Poseydon ona qarşı qəzəbləndilər.
Palamedesdən intiqamı
Troya müharibəsi zamanı Odissey Palamedesdən qisas almaq üçün hiylə qurdu. O, saxta məktub hazırlatdı və Palamedesin çadırında gizlicə qızıl basdırdı. Məktub və qızıllar aşkar edildikdən sonra Agamemnon Palamedesi vətənə xəyanətdə günahlandırdı. Nəticədə Palamedes daşqalaq edilərək edam olundu.
Bu hadisə Odisseyin ən amansız və mübahisəli hərəkətlərindən biri kimi qiymətləndirilir.
Evə dönüş səyahəti
Troya müharibəsi başa çatdıqdan sonra Odissey on iki gəmi ilə İthakaya yollandı. Lakin Poseydonun göndərdiyi güclü fırtınalar onun donanmasını dağıtdı və uzun sürən macəraların başlanğıcı oldu.
İlk dayanacaqlardan biri Trakiyadakı Kikonlar ölkəsi idi. Odisseyin adamları şəhəri talan etdilər, lakin vaxtında geri çəkilmədikləri üçün Kikonların əks hücumu nəticəsində hər gəmidən altı nəfər həlak oldu.
Burada Apollon kahini Maron Odisseyə çox güclü şərab hədiyyə etdi. Sonralar məhz həmin şərab təkgözlü nəhəng Polifemi sərxoş etmək üçün istifadə olundu.
Sonrakı on il ərzində Odissey lotus yeyənlərlə, Kiklop Polifemlə, küləklər tanrısı Eol ilə, insan yeyən Lestriqonlarla, sehrbaz Kirke ilə, Yeraltı aləmlə, Sirenlərlə, Skylla və Xaribda ilə, Günəş tanrısının müqəddəs mal-qarası ilə, Kalipso adası ilə və digər saysız-hesabsız təhlükələrlə qarşılaşdı.
Polifemin kor edilməsi
Odisseyin ən məşhur macəralarından biri Poseydonun oğlu olan təkgözlü nəhəng Polifemi kor etməsi idi.
Odissey Maronun hədiyyə etdiyi şərabla Polifemi sərxoş etdi, sonra iti dirəyi onun yeganə gözünə sancaraq qaçmağa nail oldu. Lakin adını gizlətmək əvəzinə özünü tanıtdığı üçün Poseydon ona lənət oxudu. Bu lənət Odisseyin evə dönüş yolunu daha da uzatdı.
İthakaya dönüş
Ümumilikdə Odissey evindən iyirmi il uzaqda qaldı: on ili Troya müharibəsində, on ili isə dənizlərdə keçdi.
Nəhayət, Zeusun qərarı ilə Poseydonun qəzəbi səngidi və Odissey İthakaya qayıda bildi. O, əvvəlcə dilənçi qiyafəsində saraya daxil oldu, uzun illər ərzində Penelopaya elçi düşmüş zadəganları məğlub etdi və nəhayət həyat yoldaşı ilə yenidən qovuşdu.
Xarakteri və mirası
Odissey qədim yunan mədəniyyətində yalnız igid döyüşçü deyil, həm də ağıl, diplomatiya, strateji planlaşdırma, dözümlülük və insan iradəsinin simvolu hesab edilir. Onun həyatı və macəraları "Odisseyə" vasitəsilə dünya ədəbiyyatına böyük təsir göstərmiş, "odisseya" sözü isə zaman keçdikcə uzun, təhlükəli və macəralarla dolu səyahət mənasında işlədilməyə başlanmışdır.
Bu gün Odissey dünya mifologiyasının ən tanınmış qəhrəmanlarından biri olaraq qədim yunan mədəniyyətinin, epik poeziyanın və klassik ədəbiyyatın ayrılmaz simvollarından hesab edilir.
