BAKI,TurkicWorld
İşğal nə deməkdir? Bir ərazinin və ya mülkün hər hansı qüvvə tərəfindən ələ keçirilməsi, zəbt edilməsi. Torpağın işğal oluna biləcəyini anlamaq mümkündür. Bəs mədəniyyət? Bəs yaddaş? Bəs bir xalqın əsrlər boyunca yaratdığı sənət və onun simvolları?
Bu sualların cavabını tapmaq üçün 1992-ci ilin mayına, Şuşanın işğal günlərinə qayıtmaq lazımdır.
Həmin günlərdə Şuşa Mədəniyyət Mərkəzinin həyətində üç tunc büst dayanırdı: Qarabağın məşhur şairəsi Xurşidbanu Natəvan, böyük sənətkar Bülbül – Murtuza Məmmədov və Azərbaycan professional musiqisinin banilərindən biri, bəstəkar Üzeyir Hacıbəyli.
Şəhər artıq işğal edilmişdi. Lakin hücum bununla bitməmişdi.
Üç büst yanaşı düzülmüş və yaxın məsafədən güllələnmişdi.
İnsan istər-istəməz düşünür: bir torpağı ələ keçirmək müharibənin nəticəsi ola bilər. Bəs şairin, bəstəkarın, sənətçinin heykəlinə niyə güllə atılır?
Çünki bəzən müharibə yalnız torpağa deyil, yaddaşa da yönəlir.
Bu, Şuşadan qoparılaraq illərlə Bakıdakı həyətlərdən birində qalan həmin üç büstün hekayəsidir. Eyni zamanda bu, şeir, musiqi və sənətlə yoğrulmuş bir şəhərin yaddaşının necə yaşadığının hekayəsidir.
Qafqazın şairlər qalası – Şuşa
Bu gün xəritəyə baxanda Şuşanı ilk növbədə yüksək qayalıqlar üzərində salınmış, təbii relyefi ilə qorunan strateji şəhər kimi görmək mümkündür. Şuşa Qarabağ və bütövlükdə Qafqaz üçün hər zaman mühüm hərbi və coğrafi mövqeyə malik olub.
Amma Şuşanı yalnız qalaları, qayaları və sədləri ilə izah etmək mümkün deyil.
Bu şəhərin əsl gücü onun yetişdirdiyi şairlərdə, bəstəkarlarda, musiqiçilərdə, rəssamlarda və fikir adamlarında idi. Şuşanın küçələri, qədim evləri və məhəllələri əsrlər boyu formalaşmış zəngin mədəni yaddaşın daşıyıcısına çevrilmişdi.
XIX əsrə gəldikdə şəhərdə güclü ədəbi və intellektual mühit formalaşmışdı. Həmin mühitin ən parlaq simalarından biri Xurşidbanu Natəvan idi.
Qarabağ xanının qızı olan Natəvan yalnız saray mühitində şeir yazan zadəgan qadın deyildi. O, Şuşanın ictimai və mədəni həyatında fəal iştirak edir, şairləri və ziyalıları ətrafına toplayırdı.
Onun yaratdığı “Məclisi-Üns” ədəbi məclisi dövrün mühüm mədəni ocaqlarından birinə çevrilmişdi.
Natəvanın fəaliyyəti yalnız ədəbiyyatla məhdudlaşmırdı. O, şəxsi vəsaiti hesabına Şuşaya içməli su gətirilməsi üçün işlər gördürmüş, şəhər sakinlərinin ehtiyaclarının qarşılanmasına töhfə vermişdi. Bu fəaliyyətinin izləri bu gün də “Xan qızı bulağı” ilə bağlı yaddaşda yaşayır.
Natəvan və Düma: Şuşadan dünyaya açılan pəncərə
Natəvanın şəxsiyyətini daha yaxşı anlamaq üçün 1858-ci ilə nəzər salmaq kifayətdir.
Həmin il məşhur fransız yazıçısı Aleksandr Düma Qafqaz səyahəti zamanı bölgədə olmuşdu. Onun səyahətnaməsində gənc Natəvanla görüşünə dair maraqlı məlumatlar yer alır.
Görüş zamanı söhbət strategiya oyunlarına, şahmata qədər gəlib çıxır. Əfsanəyə görə, 26 yaşlı Natəvan 56 yaşlı Düma ilə şahmat oynayır və qalib gəlir.
Bu hadisəyə yalnız bir şahmat oyunu kimi baxmaq doğru olmazdı.
XIX əsr Qafqazında yaşayan gənc bir qadın şairənin Avropanın tanınmış yazıçılarından biri ilə eyni masa arxasında oturması belə həmin dövr üçün diqqətçəkən hadisə idi.
Dümanın Natəvana fil sümüyündən hazırlanmış Napoleon şahmat dəsti və naxışlı qılınc hədiyyə etdiyi də qeyd olunur. Şahmat dəsti bu gün Bakıdakı Nizami Gəncəvi adına Ədəbiyyat Muzeyində qorunur.
Natəvanın həyatında sənət və şəxsi iztirab bir-birindən ayrılmırdı. O, yaşadığı itkiləri və daxili ağrılarını şeirlərində ifadə edirdi. Gənc yaşında oğlu Mir Abbasın vəfatı onun yaradıcılığında dərin iz buraxmışdı.
Natəvan həm də rəssamlıqla məşğul olurdu. Onun “Gül dəftəri” adlı albomunda çiçək və təbiət təsvirləri yer alırdı. Nəqqaşlıq sənətinə də xüsusi maraq göstərirdi.
Beləliklə, Natəvanın obrazında şairə, rəssam, xeyriyyəçi və mədəniyyət hamisi bir araya gəlirdi.
Mədəniyyətə yönələn güllələr
1992-ci ilin mayında Şuşanın işğalı şəhərin yalnız siyasi və hərbi taleyini deyil, mədəni irsini də ağır sınaq qarşısında qoydu.
Şuşa Mədəniyyət Mərkəzinin həyətində yerləşən Natəvan, Bülbül və Üzeyir Hacıbəylinin büstləri də bu hücumdan zərər çəkdi.
1982-ci ildə quraşdırılan Natəvan büstü heykəltəraş Həyat Abdullayevanın əsəri idi. Bürüncdən hazırlanmış abidədə şairə əlində kitabla təsvir olunmuşdu.
İşğaldan sonra üç büst güllələndi.
Natəvanın baş barmağı qırıldı. Bülbülün və Üzeyir Hacıbəylinin büstlərində də güllə izləri qaldı.
İngilis jurnalist Tomas de Vaal sonralar Bakıda gördüyü büstləri ağır vəziyyətdə təsvir edirdi: qurşun izləri, sınmış eynək, zədələnmiş heykəllər və Natəvanın qırılmış barmağı...
Bu mənzərə müharibənin mədəni irs üzərində buraxdığı izin simvoluna çevrildi.
Çünki həmin büstlər hərbi obyekt deyildi.
Onlar Şuşanın kimliyini təmsil edirdi.
Bir şəhəri hərbi yolla ələ keçirmək mümkündür. Lakin həmin şəhərin yaratdığı mədəni yaddaşı silmək daha mürəkkəbdir.
Şuşanın küsən çiçəyi – Xarıbülbül
Şuşa haqqında danışarkən Xarıbülbüldən danışmamaq mümkün deyil.
Qarabağın təbiəti ilə sıx bağlı olan bu çiçək illər ərzində Şuşanın ən tanınmış rəmzlərindən birinə çevrilib.
Xarıbülbüllə bağlı xalq arasında yayılan rəvayətlərdən birinə görə, bu çiçək doğma torpağından başqa yerə köçürüldükdə yaşaya bilmir, sanki öz torpağına həsrət qalır.
Bəlkə də buna görə Xarıbülbül Şuşanın taleyini ifadə edən ən güclü simvollardan biridir.
Çünki Şuşanın tarixində torpaqla yaddaş, yaddaşla sənət, sənətlə milli kimlik bir-birindən ayrılmır.
Natəvanın “Gül dəftəri”, Qarabağın musiqi ənənələri, Bülbülün səsi, Üzeyir Hacıbəylinin əsərləri və Şuşanın yetişdirdiyi saysız-hesabsız sənətkarlar bu yaddaşın müxtəlif səhifələridir.
Üç büstün 29 illik yolçuluğu
1992-ci ildə güllələnən büstlərin sonrakı taleyi də ayrıca bir hekayədir.
Məlum oldu ki, büstlər metal qırıntısı kimi satılmaq məqsədilə bölgədən çıxarılıb.
Həmin dövrdə Azərbaycanın mədəniyyət naziri olan Polad Bülbüloğlu məsələni Heydər Əliyevə çatdırdı. Aparılan danışıqlar və görülən tədbirlər nəticəsində üç büst satın alınaraq Azərbaycana qaytarıldı.
Onlar Bakıda Azərbaycan Milli İncəsənət Muzeyinin həyətində yerləşdirildi.
Lakin güllə izləri silinmədi.
Natəvanın qırılmış barmağı da olduğu kimi qaldı.
Bu izlər zaman keçdikcə sadəcə zədə deyil, həmin dövrün şahidinə çevrildi.
Üç büst 29 il boyunca doğma şəhərlərindən uzaqda qaldı.
Sonra 2020-ci il gəldi.
Şuşa yenidən Azərbaycanın nəzarətinə qayıtdı.
2021-ci ilin yanvarında isə illər boyu Bakıda saxlanılan üç büst yenidən Şuşaya aparıldı.
29 il sonra.
Vaxtilə güllələnən, yerindən qoparılan və metal qırıntısı kimi satılmaq təhlükəsi ilə üzləşən heykəllər yenidən öz doğma şəhərlərinə qovuşdu.
Güllələr yaddaşı susdura bilmədi
Bəzən tarixə yalnız xəritələr, sərhədlər və müharibələrin nəticələri üzərindən baxılır.
Amma şəhərlərin başqa bir xəritəsi də var.
O xəritədə küçələrin adları ilə yanaşı şairlərin misraları, bəstəkarların notları, heykəllərin siluetləri, bulaqların səsi və insanların yaddaşı yaşayır.
Şuşanı yalnız hərbi qala kimi görmək onun tarixinin böyük bir hissəsini görməmək deməkdir.
Şuşa həm də Natəvanın şeirləri, Bülbülün səsi, Üzeyir Hacıbəylinin musiqisi, Qarabağın muğam ənənəsi və Xarıbülbülün simvolik obrazıdır.
Üç büstün taleyi isə göstərir ki, mədəniyyət də müharibənin hədəfinə çevrilə bilər. Lakin mədəni yaddaşın bir xüsusiyyəti var: onu güllələmək mümkündür, amma asanlıqla yox etmək mümkün deyil.
Bir şəhəri silah gücü ilə ələ keçirə bilərsiniz.
Abidələri güllələyə bilərsiniz.
Onları yerindən sökə bilərsiniz.
Hətta metal qırıntısı kimi satmağa cəhd göstərə bilərsiniz.
Amma barıt tüstüsü çəkildikdən sonra geridə başqa bir həqiqət qalır:
Bir xalqın yaddaşına həkk olunmuş sənəti hansı güllə silə bilər?
29 ildən sonra Şuşaya qayıdan həmin yaralı büstlərə baxanda onların artıq sadəcə heykəl olmadığını görmək mümkündür.
Onlar bir şəhərin yaddaşıdır.
Bir xalqın mədəni irsinin simvoludur.
Və ən əsası, güllələrin susdura bilmədiyi üç səsdir: Natəvanın şeiri, Bülbülün səsi və Üzeyir Hacıbəylinin musiqisi.
Kubilay Serhat Topçu
