Son dəqiqə

Aygün İbrahimova

Ağdam: Ruhu sınmayan şəhərin yeni siması

Bakı, TurkicWorld, Aygün İbrahimova

Bəzən bir şəhərin azadlığına gedən yolun tarixini topların gurultusu deyil, illərlə davam edən gözlənti, yarımçıq qalmış xatirələr və doğma yurda qayıtmaq ümidi yazır. Ağdamın taleyində isə həm müharibənin ağrısı, həm də qayıdışın səssiz, lakin dərin mənası var.

Ağdamın təqvimində noyabrın 20-si adi bir tarix deyil. Bu gün şəhərin uzun illər davam edən ayrılıqdan sonra adına, torpağına və gələcəyinə qovuşduğu gündür. 2020-ci ilin həmin payız günündə Ağdam yenidən Azərbaycanın nəzarətinə keçdi. Şəhər hərbi əməliyyat aparılmadan, yeni itkilər verilmədən geri qaytarıldı. Lakin bu sakit qayıdışın arxasında onilliklər boyu yığılıb qalmış ağrı, həsrət və böyük bir tarixi ədalət gözləntisi dayanırdı.

1993-cü ildə işğal edilən Ağdam uzun illər Azərbaycanın yaddaşında yalnız xəritədəki bir şəhər kimi yaşamadı. O, doğma evlərin qapısı bağlı qalan sakinlərin, həyətindəki ağacın kölgəsinə həsrət qalan insanların, uşaqlıq xatirələrini yalnız yaddaşında yaşadan nəsillərin şəhərinə çevrildi. Ağdamdan uzaqda qurulan həyatlarda da bu şəhərin yeri dəyişmədi. İnsanlar başqa ünvanlarda yaşasalar da, özlərini ağdamlı kimi hiss etməyə davam etdilər.

Bir vaxtlar Qarabağın ən canlı şəhərlərindən biri olan Ağdamın adı ticarətlə, sənətkarlıqla, mədəniyyətlə, zəhmətkeş insanları ilə bağlı idi. Burada küçələrin öz ritmi, bazarların öz səsi, həyətlərin öz qoxusu vardı. Şəhərin memarlığında, məhəllələrində, ictimai məkanlarında bütöv bir həyatın izləri qalmışdı. İşğal isə bu həyatın axarını kəsdi. Evlər dağıdıldı, küçələr boşaldıldı, bir vaxtlar insanların səsi ilə dolu olan məkanlar uzun illər səssizliyə qərq oldu.

Ağdamın adı zamanla dağıntıların simvoluna çevrilsə də, onun tarixini yalnız ekosid ilə ölçmək mümkün deyil. Çünki şəhərin əsl yaddaşı daşlarda deyil, insanlarında yaşayırdı. Ağdamlıların doğma yurda bağlılığı işğal illərində də unudulmadı. Həsrət nəsildən-nəslə ötürüldü, qayıdış arzusu ailə söhbətlərində, xatirələrdə, uşaqlara danışılan hekayələrdə yaşadı.

2020-ci il noyabrın 10-da Azərbaycan, Ermənistan və Rusiya liderlərinin imzaladığı üçtərəfli bəyanat Ağdamın geri qaytarılması üçün siyasi-hüquqi zəmin yaratdı. Sənədə əsasən, Ermənistan silahlı qüvvələri noyabrın 20-dək Ağdam rayonunu Azərbaycana qaytarmalı idi. Beləliklə, noyabrın 20-də Azərbaycan Ordusu şəhərə daxil oldu və Ağdam üzərində ölkəmizin suveren nəzarəti bərpa edildi. Bu hadisənin özünəməxsus bir mənası vardı: Ağdamın qayıdışı yeni döyüşlərlə deyil, 44 günlük Vətən müharibəsində əldə edilmiş qələbənin yaratdığı reallıqla baş verdi. Müharibənin hərbi mərhələsi başa çatmışdı, lakin Azərbaycanın qarşısında daha mürəkkəb bir vəzifə dayanırdı – dağıdılmış şəhərləri yenidən həyata qaytarmaq, yolları açmaq, evləri tikmək, insanları doğma torpaqlarına qovuşdurmaq.

Ağdamın azad edilməsi ilə şəhərin həyatında yeni bir səhifə açıldı. Qarşıda minalardan təmizləmə, dağıntıların aradan qaldırılması, infrastrukturun qurulması və yaşayış mühitinin yenidən yaradılması kimi böyük işlər vardı. Bir vaxtlar insanların gündəlik həyatına xidmət edən küçələr, məktəblər, mədəniyyət ocaqları və ictimai binalar yenidən qurulmalı idi. Bu gün Ağdamda aparılan bərpa və quruculuq işləri məhz həmin qayıdışın davamıdır. Şəhərin Baş planı əsasında yeni yaşayış məhəllələri, sosial obyektlər, yollar və ictimai məkanlar salınır. Məqsəd yalnız əvvəlki binaları yenidən tikmək deyil, Ağdamı müasir şəhərsalma prinsipləri əsasında inkişaf etdirmək, burada rahat və təhlükəsiz yaşayış mühiti yaratmaqdır.

Ağdamın dirçəlişi həm də bir yaddaş məsələsidir. Şəhərin tarixi abidələrinin, mədəni irsinin qorunması, keçmişlə gələcək arasında bağın saxlanılması xüsusi əhəmiyyət daşıyır. Çünki yenidən qurulan Ağdam yalnız müasir binalardan ibarət olmamalıdır. Onun küçələrində keçmişin izləri, sakinlərinin xatirələri və şəhərin özünəməxsus ruhu da yaşamalıdır.

Prezident İlham Əliyevin 2023-cü il iyulun 31-də imzaladığı Sərəncamla noyabrın 20-si Ağdam Şəhəri Günü elan edildi. Bu qərar şəhərin tarixində xüsusi yer tutan günün dövlət səviyyəsində əbədiləşdirilməsi idi. Artıq həmin tarix yalnız Ağdamın geri qaytarıldığı günü deyil, həm də şəhərin yenidən həyata qayıdışını, sakinlərinin doğma yurda dönüş ümidini ifadə edir.

Ağdamın hekayəsi əslində təkcə bir şəhərin taleyi deyil. Bu, insanın doğulduğu torpaqla bağının zaman və məsafə ilə qopmadığını göstərən bir tarixdir. İllərlə uzaqda yaşayan ağdamlı üçün doğma şəhər bəzən bir küçə adı, uşaqlıqdan qalan bir xatirə, ailə albomundakı köhnə şəkil idi. İndi isə həmin xatirələrin gerçək məkana çevrilməsi üçün yeni həyat qurulur.

Noyabrın 20-də Ağdamda qeyd olunan bayramın əsas mənası da bundadır. Dağıntıların yerində yeni binalar ucalır, yollar açılır, gələcək sakinlər üçün evlər tikilir. Bir vaxtlar ayrılığın rəmzinə çevrilmiş Ağdam yenidən görüşlərin, ailə süfrələrinin, uşaqların səsinin və gündəlik həyatın şəhərinə çevrilməyə doğru gedir.

Ağdamın adı artıq yalnız keçmişin ağrısı ilə deyil, gələcəyin quruculuğu ilə də səslənir. Şəhərin küçələrinə yenidən həyat qayıtdıqca, illərlə susmuş məkanlar öz səsini tapacaq. Ağdam haqqında danışarkən insanlar təkcə onun işğal tarixini və dağıntılarını deyil, yenidən necə yaşadığını, böyüdüyünü, dirçəldiyini xatırlayacaqlar.

Mövzuya görə xəbərlər