Bakı, TurkicWorld, Aygün İbrahimova
Elə ayrılıqlar var ki, onları nə zaman sağaldır, nə də məsafə unutdura bilir. İnsan doğulduğu evdən, uşaqlığının keçdiyi küçələrdən, hər daşını tanıdığı kəndindən uzaq düşə bilər. Ancaq bir gün geri dönmək ümidi ilə yaşamaq başqa, həmin dönüşün yolunun illərlə bağlı qalması tamam başqadır. Ahıska türklərinin taleyi məhz belə bir ayrılığın hekayəsidir.
1944-cü ilin noyabrında Ahıskanın kəndlərinə çökmüş səhər adi bir səhər deyildi. O gün evlərdə çörək bişirən ocaqların tüstüsü, həyətlərdəki uşaqların səsi, dağlara yayılan gündəlik həyat birdən-birə kəsildi. İnsanlara əşyalarını toplamaq, qapılarını bağlamaq və doğma torpaqlarını tərk etmək əmri verildi. Heç kim bilmirdi ki, evindən çıxan bu yol onu illərlə, bəlkə də ömrünün sonuna qədər Vətənindən ayrı salacaq.
Bir neçə gün ərzində bütöv bir xalqın həyatı dəyişdi. Qocalar son dəfə baxdıqları evlərinin astanasında, ailələr isə bir-birinə sığınaraq naməlum istiqamətə aparıldı. Geridə yalnız boşalmış kəndlər, yarımçıq qalmış həyat hekayələri və bir gün qayıdacaqlarına inanmaq istəyən insanların xatirələri qaldı.
Aradan 82 il keçib. Bu gün Ahıska türklərinin bir neçə nəsli həmin torpaqlardan uzaqda doğulub, böyüyüb. Onların çoxu ata-babalarının evlərini heç vaxt görməyib. Amma qəribədir ki, insanın heç vaxt yaşamadığı bir yer üçün də darıxa biləcəyini bu xalqın taleyi qədər aydın göstərən başqa nümunə tapmaq çətindir. Çünki bəzən Vətən insanın yaddaşında deyil, ondan əvvəlki nəsillərin həsrətində yaşayır.
Bir əmrlə başlayan sürgün
1944-cü ildə İosif Stalinin rəhbərlik etdiyi sovet hakimiyyəti Gürcüstan SSR-in Türkiyə ilə sərhəddə yerləşən rayonlarında yaşayan türklərin, kürdlərin və həmşinlərin deportasiyası barədə qərar qəbul etdi. 31 iyul 1944-cü ildə Dövlət Müdafiə Komitəsinin 6279ss nömrəli qərarı ilə bu əhalinin Orta Asiyaya köçürülməsi nəzərdə tutulurdu. Sənədlərdə təxminən 86 min nəfərin, 16 700 ailənin köçürülməsi planlaşdırılırdı.
Sovet rəhbərliyi bu addımı sərhəd təhlükəsizliyi və dövlət maraqları ilə izah edirdi. Lakin deportasiya edilən insanların böyük əksəriyyəti üçün hər hansı fərdi ittiham irəli sürülməmişdi. Onlar öz doğma kəndlərində yaşayan ailələr, zəhmətkeş insanlar, uşaqlar və qocalar idi. Bir gecənin içində hamısı kollektiv cəzanın qurbanına çevrildi.
Deportasiyanın əsas mərhələsi 1944-cü il noyabrın 15-dən 18-dək davam etdi. Ahıska, Adıgün, Aspindza, Axalkalaki və Boqdanovka rayonlarının kəndləri sovet təhlükəsizlik qüvvələri tərəfindən mühasirəyə alındı. Stalin hakimiyyətinin əmri ilə hərəkət edən silahlı şəxslər evlərə girərək sakinlərə doğma kəndlərini dərhal tərk etməli olduqlarını bildirirdilər. İnsanların nə qərara etiraz etməyə, nə də başlarına gələnləri anlamağa vaxtı vardı.
Ailələrə əşyalarını toplamaq üçün cəmi bir neçə saat verildiyi bildirilir. Kimisi bir neçə paltar, kimisi çörək və ərzaq götürə bildi. Bəziləri isə qapısını bağlamağa belə macal tapmadan evindən çıxarıldı. Sonra insanlar yük vaqonlarına doldurularaq Qazaxıstan, Özbəkistan və Qırğızıstana göndərildi.
Yük vaqonlarında başlayan uzun ayrılıq
Deportasiya olunanların yol boyu hansı şəraitdə yaşadığını təsəvvür etmək belə çətindir. İnsanlar qışın soyuğunda, sıxlıq içində, lazımi ərzaq və tibbi yardım olmadan günlərlə davam edən səfərə məhkum edilmişdilər. Vaqonlarda uşaqlar, yaşlılar və xəstələr bir-birinə sığınır, ailələr isə onları hara apardıqlarını bilmədən yol gedirdilər.
Sovet sənədlərində deportasiya olunanların sayı ilə bağlı müxtəlif rəqəmlər göstərilir. Elmi araşdırmalarda təxminən 90-116 min nəfərin sürgün edildiyi qeyd olunur. "Sciences Po"nun kütləvi zorakılıq və müqavimət tarixinə həsr olunmuş araşdırmasında 212 kəndin deportasiyadan təsirləndiyi, sovet hesabatlarında isə 91 095 nəfərin köçürüldüyü bildirilir. Məlumatlara görə, deportasiya edilənlərin təxminən 54 mini Özbəkistana, 30 mini Qazaxıstana, 11 mini isə Qırğızıstana göndərilmişdi.
Sürgün vaqonlarının qapıları açılanda insanlar özlərini tamamilə yad bir mühitdə gördülər. Onları qarşıda çətin iqlim, ağır yaşayış şəraiti, yoxsulluq və yeni həyata uyğunlaşmaq mübarizəsi gözləyirdi. Ailələr bəzən bir-birindən ayrı salınır, xəstələr və zəiflər isə bu ağır şəraitə tab gətirə bilmirdi.
Vətənindən uzaqda yaşamaq məcburiyyəti
Ahıska türkləri Orta Asiyada xüsusi məskunlaşma rejimi altında saxlanılırdı. Bu rejim onların hərəkət azadlığını məhdudlaşdırır, yaşadıqları ərazidən icazəsiz ayrılmalarına imkan vermirdi. İnsanlar yalnız yeni yaşayış yeri qurmağa deyil, həm də gündəlik həyatlarını dövlət nəzarəti altında davam etdirməyə məcbur idilər.
İlk illər xüsusilə ağır keçdi. Ölənlərin dəqiq sayı məlum deyil. Müxtəlif araşdırmalarda ilk illərdə ölüm səviyyəsinin yüksək olduğu, bəzi hesablamalarda isə deportasiya olunanların 10–30 faizinin həyatını itirdiyi göstərilir.
Faciənin başqa bir tərəfi isə ailələrin yaddaşında qalan ayrılıq idi. Ahıska türklərinin bir qismi Qırmızı Ordunun sıralarında faşizmə qarşı döyüşürdü. Cəbhədən qayıdan bəzi insanlar doğma kəndlərinə çatanda ailələrinin artıq orada olmadığını öyrəndilər. Müharibədə sağ qalaraq evinə dönən insan üçün boş qalmış həyətini, bağlı qapısını və tanış küçələrdə yad sükutu görmək ayrıca bir sınaq idi. Beləcə, müharibədən qayıdanların bir qismi üçün qələbə sevinci doğma ocağa qovuşmaqla tamamlanmadı.
Sürgün bitdi, qayıdış yolu açılmadı
Stalinin ölümündən sonra Sovet İttifaqında repressiyaların bir hissəsinə yenidən baxıldı. Lakin Ahıska türklərinin doğma torpaqlarına kollektiv şəkildə qayıtmasına icazə verilmədi. Digər sürgün edilmiş xalqlardan fərqli olaraq, onların tarixi yurdlarına dönüşü dövlət səviyyəsində təmin olunmadı.
1950-ci illərin ikinci yarısından etibarən Ahıska türkləri hüquqlarının bərpası və geri qayıdış tələbi ilə çıxış etməyə başladılar. Müraciətlər, nümayəndə heyətləri və ictimai təşəbbüslər uzun illər davam etdi. Ancaq onların əsas istəyi - doğulduqları kəndlərə dönmək - gerçəkləşmədi.
1989-cu ilin iyununda Özbəkistanın Fərqanə vadisində baş verən qanlı hadisələr vəziyyəti daha da ağırlaşdırdı. Ahıska türklərinə qarşı zorakılıq nəticəsində minlərlə insan yenidən yaşadığı yeri tərk etməli oldu. Avropa Şurası Parlament Assambleyasının 2005-ci il tarixli 1428 saylı qətnaməsində həmin hadisələrdən sonra 70 mindən çox Ahıska türkünün Özbəkistanı tərk etdiyi qeyd edilir.
Beləliklə, bir nəsil əvvəl sürgünlə başlayan köç başqa bir nəsildə yenidən təkrarlandı. İnsanlar bu dəfə də təhlükəsizlik axtarışı ilə evlərini tərk edir, müxtəlif ölkələrdə özlərinə yeni həyat qurmağa çalışırdılar.
Qayıdış ümidi hələ də yaşayır
Bu gün Ahıska türkləri Azərbaycan, Qazaxıstan, Qırğızıstan, Rusiya, Türkiyə, Ukrayna, ABŞ və digər ölkələrdə yaşayırlar. Müxtəlif coğrafiyalara səpələnsələr də, dil, ailə ənənələri, mətbəx, musiqi və tarixi yaddaş onları birləşdirən əsas bağ olaraq qalır.
Gürcüstanda Ahıska türklərinin repatriasiyası məsələsi dəfələrlə gündəmə gəlib. 2007-ci il iyulun 11-də qəbul edilən qanunla keçmişdə Gürcüstandan məcburi köçürülmüş şəxslərin geri qayıtması üçün hüquqi mexanizm yaradıldı. Bununla belə, qanunun qəbul edilməsi kütləvi və maneəsiz qayıdışla nəticələnmədi. Müraciətlərin qəbulu və repatriant statusunun verilməsi prosesi davam etsə də, tarixi vətənə dönüş məsələsi hələ də tam həllini tapmayıb.
Bir xalqın yaddaşında yaşayan Ahıska
Ahıska türklərinin hekayəsi sürgün qatarlarının son dayanacağında bitmədi. Bir vaxtlar doğma kəndlərinin yollarını, evlərinin qapılarını geridə qoyan insanların övladları və nəvələri dünyanın müxtəlif ölkələrində böyüdülər. Amma ailələrdə danışılan Ahıska xatirələri heç vaxt yadlaşmadı. Bəlkə də bu xalqın ən böyük dirənişi elə bundadır: Vətənindən uzaqda yaşasa da, onu unutmağa razılaşmadı. Bir nəsil digərinə yalnız keçmişin ağrısını deyil, bir gün o torpaqlara qayıtmaq arzusunu da ötürdü.
Bu gün Ahıska türklərinin gözləntisi keçmişi geri qaytarmaq deyil. Heç bir qayıdış itirilmiş illəri, yarımçıq qalmış həyatları, insanların taleyini dəyişə bilməz. Ancaq tarixi ədalətin bərpası, doğma yurda sərbəst və ləyaqətlə qayıtmaq imkanı hələ də gerçəkləşə biləcək arzudur. Bəlkə də bir gün Ahıskanın yollarında yenidən bu torpağın övladlarının addım səsləri eşidiləcək. O gün kimsə uzun illər ürəyində gəzdirdiyi həsrəti bir ovuc doğma torpağa toxunaraq susdurmağa çalışacaq. Çünki sürgün insanı Vətənindən uzaq sala bilər, amma onun qəlbindəki Vətəni əlindən ala bilməz.
