BAKI,TurkicWorld, VOA Analitik Təhlil Mərkəzi
Amerikalı rejissor Christopher Nolan yaradıcılığında Qərb sivilizasiyasının dəyərləri, səhvləri və özünü tənqid etmə qabiliyyətini əsas mövzulardan birinə çevirib. Onun “Betmen” trilogiyasından başlayaraq “Dunkirk”, “Oppenheimer” və son filmi “Odisseya”ya qədər olan əsərlərində Qərbin gücü ilə yanaşı, onun tarixi məsuliyyəti və mənəvi ziddiyyətləri də araşdırılır.
Nolanın “Betmen başlayır” filmi bu yanaşmanın ilk nümunələrindən biri hesab olunur. Filmdə milyarder Bryus Ueyn kölgə döyüşçüləri təşkilatına qoşulur və burada sərt ədalət anlayışı ilə qarşılaşır. Təşkilatın rəhbəri Ra’s al Ghul cinayətkarı öldürməyi tələb etsə də, Ueyn bunu rədd edir. Onun fikrincə, ədalət mərhəmətdən məhrum olmamalıdır.
Trilogiya boyunca Nolan fərqli ədalət modellərini qarşılaşdırır. Qərb dünyasını təmsil edən Bryus Ueyn mərhəmət və insanpərvərlik üzərində qurulan yanaşmanı müdafiə edir. Bunun qarşısında isə sərt və amansız cəza tərəfdarı olan Şərq obrazı dayanır.
Analitik yanaşmaya görə, bu qarşıdurma ABŞ-ın Əfqanıstan və İraq müharibələri dövründə terrorla mübarizə siyasətinə də paralellər yaradır. Nolan Qərbi ideal sistem kimi göstərməsə də, onun öz səhvlərini qəbul etmək və daha humanist dəyərlərə qayıtmaq imkanına malik olduğunu vurğulayır.
Qərbin günahkarlıq hissi Nolan filmlərinin əsas mövzusudur
Nolanın digər filmlərində də Qərb sivilizasiyasının özünütənqidi əsas xətt kimi görünür.
“Dunkirk” filmində rejissor II Dünya müharibəsində demokratiyanın faşizm üzərində qələbəsini göstərsə də, bu qələbənin başlanğıc nöqtəsini məğlubiyyət və böhran anı kimi təqdim edir.
“Oppenheimer” filmində isə atom bombasının yaradılması ilə bağlı mənəvi məsuliyyət ön plana çıxır. Rejissor burada elmi nailiyyətlərlə insanlıq qarşısında yaranan etik problemlər arasındakı ziddiyyəti araşdırır.
“Odisseya” Qərb sivilizasiyasına daha sərt baxışdır
Nolanın son əsəri “Odisseya” onun Qərb sivilizasiyasına münasibətində yeni mərhələ hesab olunur. Film qədim yunan eposu əsasında qurularaq Qərbin öz keçmişinə və tarixi məsuliyyətinə baxışını araşdırır.
“Odisseya” Troya müharibəsindən sonra İtaka kralı Odisseyin evə qayıdış yolunda yaşadığı macəralardan bəhs edir. Əsərdə qəhrəman yalnız xarici düşmənlərlə deyil, həm də öz xalqının törətdiyi dağıntıların nəticələri ilə üzləşir.
Nolanın təqdimatında Odissey Troya müharibəsində baş verən zorakılıqlara görə vicdan əzabı çəkən bir obrazdır. O, öz sivilizasiyasının inkişaf, mədəniyyət və gözəllik iddialarının arxasında gizlənən qəddarlığı dərk edir.
Bu baxımdan “Odisseya” rejissorun əvvəlki filmlərindən fərqlənir. Əgər əvvəlki əsərlərində Nolan Qərb dəyərlərini müdafiə edən mövqedə çıxış edirdisə, bu filmdə Qərbin öz yaratdığı problemlərə görə məsuliyyət daşıdığını daha açıq şəkildə göstərir.
“Odisseya” və müasir Qərb müzakirələri
Filmdəki bəzi dialoqlar müasir Qərb cəmiyyətində miqrasiya və mədəni kimlik müzakirələri ilə də əlaqələndirilir. Eposdakı “xaricdən gələn təhlükə” anlayışı bəzi siyasi dairələrin miqrasiya ilə bağlı narahatlıqlarını xatırladır.
Lakin Nolanın əsas mesajı miqrasiya məsələsindən daha genişdir. Rejissor göstərməyə çalışır ki, sivilizasiyaların üzləşdiyi problemlər çox vaxt xarici amillərdən deyil, onların öz daxili ziddiyyətlərindən və tarixi səhvlərindən qaynaqlanır.
Odissey və müasir insanın yaranması
Filosoflar Maks Horkhaymer və Teodor Adorno da “Odisseya”nı müasir Qərb düşüncəsinin formalaşması ilə əlaqələndirirdilər. Onların fikrincə, Odissey təbiət üzərində nəzarət qurmağa çalışan və ağıl vasitəsilə dünyanı idarə etməyə çalışan müasir insanın simvoludur.
Odissey güclə deyil, bilik və hiylə ilə qalib gəlir. Siklop Polifemlə qarşılaşmasında onu aldatması, sirenlərin səsinə qarşı özünü qoruması onun ağıl və özünüidarə vasitəsilə sağ qalmasını göstərir.
Lakin bu yanaşmanın mənfi tərəfi də var: insan daim nəzarət, hesablama və məqsədə çatmaq üçün fədakarlıq etməyə məcbur olur. Bu isə müasir sivilizasiyanın əsas paradokslarından biri kimi təqdim edilir.
Yunan irsi yalnız Qərbin deyil, insanlığın mirasıdır
Nolanın “Odisseya”ya yanaşması həm də qədim yunan irsinin Qərb mədəniyyətində necə mənimsənilməsi məsələsini gündəmə gətirir.
Tarixçilərin fikrincə, qədim yunan mədəniyyəti yalnız Avropa kimliyinin bir hissəsi kimi qəbul edilə bilməz. Yunan fəlsəfəsi Anadolu sahillərində yaranıb, qədim yunan dünyası Şərq sivilizasiyaları ilə sıx əlaqədə olub.
Sonrakı dövrlərdə yunan irsi Roma imperiyası, İslam dünyası və Avropa intibahı vasitəsilə müxtəlif mədəniyyətlərə təsir göstərib.
Bu səbəbdən “Odisseya” kimi əsərlərin yalnız Avropa mərkəzli deyil, ümumbəşəri dəyərlər prizmasından oxunması vacib hesab olunur.
Nəticə olaraq, Kristofer Nolanın yaradıcılığı Qərb sivilizasiyasını həm dəyərlərin daşıyıcısı, həm də səhvlərinə görə məsuliyyət daşıyan bir sistem kimi təqdim edir. “Odisseya” isə bu yanaşmanın ən sərt nümunələrindən biri olaraq Qərbin öz tarixi ilə üzləşməsini tələb edən fəlsəfi film kimi qiymətləndirilir.
