BAKI,TurkicWorld Orxan Qədirzadə
Yaxın Şərqdə davam edən hərbi gərginlik təkcə insan həyatı və yaşayış məntəqələri üçün deyil, həm də bəşəriyyətin ortaq mədəni irsi üçün ciddi təhlükə yaradır. İsrail ordusunun Livanın cənubunda həyata keçirdiyi hərbi əməliyyatlar nəticəsində regionun yüzilliklər və minilliklər ərzində formalaşmış tarixi-mədəni abidələri risk altına düşüb.
Livan dünyanın ən qədim sivilizasiyalarının izlərini daşıyan ölkələrdən biri hesab olunur. Aralıq dənizi sahillərində yerləşən bu ərazi min illər boyunca finikiyalılar, yunanlar, romalılar, bizanslılar, ərəb dövlətləri, səlibçilər və osmanlılar kimi müxtəlif sivilizasiyaların təsiri altında inkişaf edib. Bu səbəbdən ölkə zəngin arxeoloji və memarlıq irsinə malikdir.
Son hərbi əməliyyatlar zamanı Livanın cənubunda yerləşən bir sıra tarixi məkanların döyüş bölgəsinə çevrilməsi beynəlxalq təşkilatların narahatlığına səbəb olub. Xüsusilə Nəbatiyyə şəhəri yaxınlığında yerləşən və təxminən 900 illik tarixə malik Şəqif qalasının hərbi əməliyyatların mərkəzində qalması diqqət çəkir.
Orta əsrlərdə inşa edilmiş bu qala Livanın cənubunda yüksək qayalıq üzərində yerləşir və bölgənin ən mühüm strateji istehkamlarından biri hesab olunur. Litani çayına hakim mövqedə yerləşən qala əsrlər boyu müxtəlif dövlətlərin nəzarətinə keçib. Əvvəlcə səlibçilər tərəfindən istifadə edilən istehkam sonrakı dövrlərdə regionun müxtəlif hakim qüvvələrinin idarəsinə daxil olub. XX əsrdə isə bölgədə fəaliyyət göstərən silahlı qrupların əsas dayaq nöqtələrindən birinə çevrilmişdi.
Lakin təhlükə yalnız Şəqif qalası ilə məhdudlaşmır. Livanın ən qiymətli tarixi xəzinələrindən biri sayılan Sur şəhəri də hərbi əməliyyatların təsir dairəsindədir. Ölkənin cənubunda yerləşən bu qədim şəhər minilliklər əvvəl Aralıq dənizinin ən mühüm ticarət və dənizçilik mərkəzlərindən biri olub.
Tarixi mənbələrə görə, şəhərin əsası eramızdan əvvəl üçüncü minillikdə qoyulub. Sonrakı əsrlərdə finikiyalıların ən qüdrətli şəhərlərindən birinə çevrilən Sur Aralıq dənizi boyunca ticarət əlaqələrinin qurulmasında mühüm rol oynayıb. Şəhərdə bu gün də qədim limanların, Roma dövrünə aid tikililərin, sütunlu küçələrin və imperiya dövrünün ən böyük hippodromlarından birinin qalıqları qorunub saxlanılır.
Müharibə nəticəsində Sur şəhəri və ətraf yaşayış məntəqələri də ciddi humanitar problemlərlə üzləşib. Davam edən bombardmanlar və təhlükəsizlik riski səbəbindən on minlərlə sakin öz evlərini tərk etmək məcburiyyətində qalıb. Müxtəlif qiymətləndirmələrə görə, yalnız bu bölgədən yüz minlərlə insan köç edib. Ümumilikdə isə münaqişə Livan üzrə bir milyondan çox insanın məcburi köçkün vəziyyətinə düşməsinə səbəb olub.
Mədəni irsin qorunması ilə məşğul olan beynəlxalq qurumlar vəziyyəti yaxından izləyir. Livanda beynəlxalq səviyyədə xüsusi mühafizə statusu verilmiş onlarla tarixi və mədəni məkan mövcuddur. Bu status həmin abidələrin bəşəriyyət üçün xüsusi əhəmiyyət daşıdığını və onların qorunmasının beynəlxalq hüququn tələbi olduğunu təsdiqləyir.
Mütəxəssislər bildirirlər ki, mədəni irsin məhv edilməsi yalnız daş və tikililərin dağıdılması demək deyil. Tarixi abidələr xalqların kollektiv yaddaşının, kimliyinin və mədəni davamlılığının əsas sütunlarından biridir. Hər hansı tarixi məkanın məhv edilməsi bütöv bir xalqın keçmişi ilə əlaqələrinin zəifləməsinə səbəb ola bilər.
Tarix boyu müharibələr bir çox şəhərləri və abidələri yer üzündən silib. Lakin müasir beynəlxalq hüquq silahlı münaqişələr zamanı mədəni irsin qorunmasını xüsusi öhdəlik kimi müəyyənləşdirir. Buna baxmayaraq, hərbi əməliyyatların genişləndiyi ərazilərdə yerləşən tarixi məkanların təhlükəsizliyini təmin etmək olduqca çətin olaraq qalır.
Bu gün Livanın cənubunda yerləşən qədim qalalar, arxeoloji şəhərlər və minilliklərdən gələn tarixi izlər müharibənin yaratdığı təhlükə ilə üz-üzədir. Ekspertlərin fikrincə, bu abidələrin qorunması yalnız Livanın deyil, bütün bəşəriyyətin ortaq məsuliyyəti hesab olunmalıdır. Çünki dağıdılan hər bir tarixi abidə insanlığın ortaq yaddaşından silinən bir səhifə deməkdir.
