BAKI,TurkicWorld,AzerVoice Analitik Təhlil Mərkəzi
Ağ Evə qayıdan Donald Tramp “Amerika hər şeydən öncə” kursunu bu dəfə daha sərt və kompromissiz şəkildə həyata keçirməyə başlayıb. Vaşinqton artıq İkinci Dünya müharibəsindən sonra formalaşmış beynəlxalq rolundan nəzərəçarpacaq dərəcədə uzaqlaşaraq, qlobal sistemdə özünü fərqli mövqedə yerləşdirir.
ABŞ-ın 66 beynəlxalq təşkilatdan, o cümlədən Birləşmiş Millətlər Təşkilatı ilə əlaqəli 31 qurumdan çıxmaq qərarı sıradan inzibati addım deyil. Bu, Vaşinqtonun beynəlxalq sistemdəki yerini yenidən müəyyənləşdirmək və xarici öhdəlikləri daxili prioritetlər naminə azaltmaq niyyətinin açıq bəyanıdır — hətta bu addım çoxtərəfli institutların zəifləməsi bahasına başa gəlsə belə.
Bu kursun strateji mahiyyətində maliyyə və siyasi baxımdan bahalı xarici öhdəliklərin ixtisarı və resursların daxilə yönəldilməsi dayanır. Beləliklə, qlobal liderlik anlayışı kollektiv məsuliyyət və beynəlxalq sabitliyə sərmayə kimi deyil, azaldılması vacib olan yük kimi təqdim edilir.
Siyasət “yumşaq güc”ün azalması ilə müşayiət olunur. Xarici yardımın ixtisarı, o cümlədən humanitar mexanizmlərin maliyyələşdirilməsinin kəsilməsi qlobal böhranlara cavab imkanlarını zəiflədir. Bunun əvəzində sanksiyalar, ikitərəfli təzyiq və transaksional diplomatiya kimi “sərt güc” alətlərinə üstünlük verilir.
Təsirlər yalnız ABŞ-la məhdudlaşmır. Çoxtərəfli sistem əsas maliyyə və siyasi dayaqlarından birini itirməklə institusional zəifləmə riski ilə üz-üzə qalır. Avropa və Asiyadakı ənənəvi müttəfiqlər isə təhlükəsizlik zəmanətlərinin azalması fonunda qeyri-müəyyənlik yaşayır.
Yaranan strateji boşluq uzunmüddətli olmur: Çin və Rusiya kimi güclərin təsir imkanları genişlənir. Bu alternativ model çox vaxt demokratik dəyərlərə və insan hüquqlarına daha zəif bağlılıqla xarakterizə olunur.
Daha dərin müstəvidə birtərəfli yanaşmalar güclənir, iqlim dəyişikliyi, pandemiyalar və nüvə silahlarının yayılmaması kimi sərhədlər aşan problemlərin kollektiv idarə olunması zəifləyir. Nəticədə daha çox rəqabət, daha az əməkdaşlıqla səciyyələnən riskli mərhələ formalaşır.
Simvolik mesaj aydındır: ABŞ özünü beynəlxalq nizamın lideri və qoruyucusu kimi görmür, əgər bu rol dar milli maraqlarla ziddiyyət təşkil edirsə. Bu, “Amerika istisnalılığı” dövrünün faktiki sonu kimi dəyərləndirilir.
Daxildə isə bu xətt “suverenliyin bərpası” narrativi ilə təqdim olunur və sərt mövqe tutan lider obrazını möhkəmləndirir. Bu da gələcəkdə ənənəvi xarici siyasət xəttinə qayıdışı çətinləşdirir.
Nəticə etibarilə, ABŞ-ın onlarla beynəlxalq qurumdan planlı şəkildə çəkilməsi XX əsrin ortalarında formalaşmış qlobal nizamın əsaslarını sarsıdan strateji zəlzələdir. Qarşıdakı dövr ya lideri olmayan, rəqabətçi və parçalanmış çoxqütblü dünya, ya da ABŞ-ın daha sərt şərtlərlə qismən qayıtdığı, lakin çoxtərəfli ruhu zəifləmiş institutlarla xarakterizə olunacaq.
