BAKI, TurkicWorld
İbn Xəldun tam adı Əbu Zeyd Əbdürrəhman ibn Məhəmməd ibn Xəldun əl-Hədrəmi, 27 may 1332-ci ildə Tunisdə doğulmuş, 19 mart 1406-cı ildə Qahirədə vəfat etmiş böyük müsəlman alim, tarixçi, dövlət xadimi və mütəfəkkirdir. O, bir çox tədqiqatçılar tərəfindən müasir tarixşünaslığın, sosiologiyanın və iqtisadi fikir tarixinin öncülərindən biri hesab olunur.
İbn Xəldun köklü və nüfuzlu bir ailədən gəldiyi üçün yüksək səviyyəli təhsil almışdı. O, Tunisdə və Fasda dövlət idarələrində çalışmış, daha sonra Qranada və Misirdə müxtəlif vəzifələrdə fəaliyyət göstərmişdir. Şimali Afrikada hökm sürən siyasi qeyri-sabitlik və saray intriqaları səbəbindən bir müddət həbsdə də qalmışdır.
Bədəvi qəbilələrini yaxşı tanıdığı və siyasi təcrübəsi olduğu üçün müxtəlif hökmdarların yanında məsləhətçi və dövlət xadimi kimi fəaliyyət göstərmişdir. Misirdə isə altı dəfə Malikî məzhəbi üzrə başqazı vəzifəsinə təyin olunmuşdur.
İbn Xəldunun həyatındakı diqqətçəkən hadisələrdən biri Teymur ilə görüşü olmuşdur. Şamın işğalı zamanı Teymurla aparılan bu görüş tarixdə bir fatehlə böyük alim arasında baş verən maraqlı dialoq kimi qeyd olunur.
Elmi fəaliyyəti və əsərləri
Siyasi həyatdan uzaqlaşdığı dövrlərdə İbn Xəldun özünün ən məşhur əsərlərini yazmışdır. Onun əsas əsəri yeddi cildlik dünya tarixi – “Kitab əl-İbər”dir. Bu əsərin giriş hissəsi kimi qələmə alınmış “Müqəddimə” isə tarix fəlsəfəsi, cəmiyyət quruluşu, dövlətin yaranması və süqutu kimi məsələləri izah edən böyük nəzəri əsərdir.
“Müqəddimə”də İbn Xəldun cəmiyyətlərin inkişaf qanunlarını, dövlətlərin yaranması və süqut mərhələlərini, iqtisadi həyatın və əmək bölgüsünün rolunu, köçəri və şəhər cəmiyyətlərinin fərqlərini elmi şəkildə təhlil etmişdir.
Onun yaratdığı “ümran elmi” anlayışı cəmiyyətin və dövlətin inkişafını araşdıran yeni bir yanaşma kimi qiymətləndirilir və bu səbəbdən o, bəzən sosiologiyanın banilərindən biri kimi təqdim olunur.
Tarix və elm dünyasında nüfuzu
İbn Xəldunun əsərləri ərəb dünyasında uzun müddət geniş yayılmasa da, Osmanlı tarixşünaslığına böyük təsir göstərmişdir.
Osmanlı tarixçiləri Katib Çələbi, Naima, Əhməd Cevdət Paşa dövlətlərin yüksəliş və süqutunu izah edərkən onun nəzəriyyələrindən geniş istifadə etmişlər.
XIX əsrdən etibarən Avropa alimləri də İbn Xəldunun irsinə böyük maraq göstərmişdir. Məşhur tarixçi Arnold Toynbee onun haqqında belə yazmışdır:
“Hər hansı dövrdə, hər hansı ölkədə, hər hansı ağıl tərəfindən yaradılmış ən böyük tarix fəlsəfəsinin müəllifi.”
İbn Xəldunun əsas ideyaları
İbn Xəldunun düşüncəsində bir neçə əsas anlayış xüsusi yer tutur:
Əsəbiyyə (cəmiyyətin həmrəyliyi)
Cəmiyyətin və dövlətin gücünü təmin edən əsas amil kimi izah edilir.
Dövlətlərin dövri inkişafı
Onun nəzəriyyəsinə görə dövlətlər də insanlar kimi doğur, böyüyür, zəifləyir və süqut edir.
Köçəri və şəhər cəmiyyətləri
Köçəri toplumlar daha güclü birlik və döyüş qabiliyyəti ilə seçilir, lakin zamanla şəhərləşmə rifah və zəiflik yarada bilər.
İqtisadi həyatın rolu
Əmək, istehsal və vergilər dövlətin gücünün əsas iqtisadi dayaqlarıdır.
İbn Xəldun həyatının son illərini Qahirədə keçirmiş, müəllimlik və qazılıq fəaliyyəti ilə məşğul olmuşdur. O, 1406-cı ildə vəfat etmiş və Qahirədə dəfn olunmuşdur.
