Bakı, TurkicWorld, Orxan Qədirzadə
1965-ci il fevralın 21-də ABŞ-da afroamerikalı siyasi və dini lider Malkolm İks Nyu-York şəhərində çıxışı zamanı qətlə yetirilib. Hadisə Vaşinqton Hayts rayonunda yerləşən “Audubon” zalında baş verib və lider 39 yaşında həyatını itirib.
Malkolm X Afro-Amerika Birliyi Təşkilatının iclasında çıxış edərkən silahlı hücuma məruz qalıb. Hücum zamanı onun hamilə həyat yoldaşı və dörd qızı zalın ön sırasında olub.
Malkolm X (əsl adı Malkolm Litl) 1925-ci ildə ABŞ-ın Nebraska ştatının Omaha şəhərində anadan olub. Atası Ceyms Erl Litl qaradərili millətçiliyin tərəfdarı olan din xadimi idi və Markus Qarvinin ideyalarını müdafiə edirdi. Ailə Ku-Kluks-Klanın təhdidlərinə görə Miçiqan ştatına köçmək məcburiyyətində qalmışdı.
1931-ci ildə onun atası ağdərili radikal qrup tərəfindən qətlə yetirilib. Yerli hakimiyyət orqanları cinayəti araşdırmaqdan imtina edib. Uşaq yaşlarında ailəsindən ayrılan Malkolm gənclik dövründə çətin həyat yolu keçib və cinayət fəaliyyətinə cəlb olunub.
1946-cı ildə o, oğurluq ittihamı ilə həbs olunub. Həbsxanada olarkən o, “İslam Milləti” təşkilatının lideri Elayca Məhəmmədin təlimləri ilə tanış olub. Bu ideologiya qaradərili millətçiliyi və irqi ayrı-seçkiliyi müdafiə edirdi. Malkolm öz soyadını “X” ilə əvəz edərək afrikalı kimliyinin əlindən alınmasına etirazını ifadə edib.
Həbsdən azad edildikdən sonra Malkolm X Nyu-Yorkun Harlem rayonunda təsirli vaiz və ictimai xadim kimi fəaliyyət göstərib. O, zorakılığa qarşı özünümüdafiə prinsipini müdafiə edir və afroamerikalıların hüquqlarının “istənilən vasitə ilə” qorunmasını vacib sayırdı.
Onun mövqeyi Martin Lüter Kinq kimi liderlərin qeyri-zorakı strategiyasından fərqlənirdi. Bununla belə, Malkolm X qaradərili icma arasında geniş dəstək qazanmışdı.
1963-cü ildə ABŞ Prezidenti Con Kennedinin qətli ilə bağlı səsləndirdiyi sərt fikir onun “İslam Milləti”ndən uzaqlaşdırılmasına səbəb oldu. Bir müddət sonra təşkilatı tərk edən Malkolm Məkkəyə həcc ziyarətinə getdi və burada irqi qarşıdurmanın olmaması onu dərin şəkildə təsirləndirdi.
ABŞ-a qayıtdıqdan sonra o, Əl-Həcc Malik Əl-Şəbazz adını qəbul etdi və 1964-cü ildə Afro-Amerika Birliyi Təşkilatını yaratdı. Yeni mərhələdə o, irqçiliyi əsas problem kimi qiymətləndirir, ağdərili insanları deyil, sistemli ayrı-seçkiliyi tənqid edirdi.
1965-ci il fevralın 21-də o, çıxışı zamanı silahlı hücum nəticəsində öldürüldü. Hadisə ilə bağlı “İslam Milləti”nin üç üzvü – Mucahid Əbdül Həlim, Məhəmməd Əziz və Xəlil İslam həbs olundu.
1966-cı ildə keçirilən məhkəmə prosesində hər üç şəxs təqsirli bilinərək 20 ildən ömürlük həbs cəzasına məhkum edildi. Lakin illər sonra istintaq sənədlərinin yenidən araşdırılması nəticəsində mühüm faktların gizlədildiyi üzə çıxdı.
2021-ci ildə aparılan yeni araşdırma zamanı Federal Təhqiqat Bürosunun əvvəllər təqdim edilməmiş sənədləri aşkarlandı və Məhəmməd Əziz ilə Xəlil İslamın günahsız olduğu rəsmi şəkildə tanındı. Xəlil İslam 2009-cu ildə vəfat etmişdi, Məhəmməd Əziz isə bəraət aldığı zaman 83 yaşında idi.
Malkolm X ABŞ-da vətəndaş hüquqları hərəkatının ən təsirli simalarından biri kimi tarixə düşüb. Onun ideoloji transformasiyası və son mərhələdə daha inklüziv baxışlara yönəlməsi ABŞ ictimai-siyasi tarixində mühüm yer tutur.
Onun qətli XX əsrin ən rezonanslı siyasi cinayətlərindən biri hesab olunur və afroamerikalıların hüquqları uğrunda mübarizənin simvoluna çevrilib.
