Bakı, TurkicWorld, VOA, Analitik Təhlil Mərkəzi, Orxan Qədirzadə
İsrail Prezidenti İsxak Hersoqun Efiopiyaya rəsmi səfəri Afrika Buynuzunda artan geosiyasi rəqabət fonunda yeni mərhələnin başlanğıcı kimi qiymətləndirilir.
24–25 fevral tarixlərində paytaxt Əddis-Əbəbədə keçirilən görüşlər İsrailin Afrikada mövqelərini möhkəmləndirmək, Qırmızı dəniz hövzəsində strateji dayaqlar yaratmaq və regional güclər arasında balans qurmaq cəhdinin tərkib hissəsidir. Səfər Afrika İttifaqının sammitindən sonra baş tutur və Efiopiyanın qitədə siyasi mərkəz statusunu nəzərə alaraq seçilmiş diplomatik zamanlama kimi diqqət çəkir.
Zamanlama və regional rəqabət
Hersoq səfərini Türkiyə Prezidenti Rəcəb Tayyib Ərdoğanın Əddis-Əbəbə səfərindən dərhal sonra həyata keçirib. Bu ardıcıllıq təsadüfi deyil. Afrika Buynuzu artıq yalnız regional deyil, qlobal güclərin də rəqabət meydanına çevrilib.
Türkiyə son illərdə Somali ilə hərbi əməkdaşlıq, Efiopiyada iri investisiyalar və müdafiə sazişləri vasitəsilə bölgədə təsirini genişləndirib. Çin isə Efiopiyanın əsas iqtisadi tərəfdaşı olaraq infrastruktur və kredit layihələri ilə dominant mövqeyə malikdir. Bu fonda İsrail diplomatik fəallığını artıraraq bölgədə strateji boşluq buraxmamağa çalışır.
“Somaliland” faktoru və diplomatik risk
İsrailin “Somaliland” adlandırılan regionu tanıması bölgədə ən həssas məsələyə çevrilib. 1991-ci ildə birtərəfli qaydada müstəqilliyini elan edən bu ərazi beynəlxalq ictimaiyyət tərəfindən tanınmayıb.
İsrailin bu addımı Somali hökuməti tərəfindən ərazi bütövlüyünə təhdid kimi qiymətləndirilib. Eyni zamanda, bir sıra müsəlman ölkələri və regional təşkilatlar bu qərarı pisləyib.
Bu qərar Tel-Əviv üçün iki istiqamətli strategiyanın tərkib hissəsidir:
Qırmızı dənizə çıxış nöqtəsində strateji mövqe əldə etmək
Regionda hərbi-kəşfiyyat dayaqları formalaşdırmaq
Lakin bu addım təhlükəsizlik risklərini də artırır. Silahlı qruplar İsrail maraqlarını hədəfə ala biləcəklərini bəyan ediblər. Bu isə diplomatik təşəbbüsün hərbi eskalasiyaya çevrilməsi ehtimalını gündəmdə saxlayır.
Qırmızı dəniz strategiyası və dəniz nəzarəti
Qırmızı dəniz və Bab əl-Məndəb boğazı İsrail üçün strateji əhəmiyyət daşıyır. Enerji və ticarət marşrutlarının təhlükəsizliyi İsrailin milli təhlükəsizlik konsepsiyasının əsas elementidir.
“Somaliland” ərazisində mümkün logistika və müşahidə infrastrukturu İsrailə:
Dəniz nəqliyyatına nəzarət
Regional kəşfiyyat imkanlarının genişləndirilməsi
Rəqib aktorların hərbi mövcudluğunun izlənməsi
imkanlarını verə bilər.
Bu yanaşma bölgəni “soyuq qarşıdurma” zonasına çevirir və Afrika Buynuzunda yeni güc balansı formalaşdırır.
Nil hövzəsi və “bənd diplomatiyası”
Efiopiyanın Böyük Dirçəliş Bəndi layihəsi Misir və Sudanla su təhlükəsizliyi mübahisəsinin mərkəzində dayanır. İsrail bu mübahisədə texniki vasitəçi rolunda çıxış etməyə çalışır.
Baş nazir Benyamin Netanyahu ilə Efiopiyanın baş naziri Abiy Əhməd arasında yaxın münasibətlər İsrailə Əddis-Əbəbə ilə əməkdaşlığı dərinləşdirməyə imkan verir. Eyni zamanda, İsrail Qahirə ilə münasibətləri qorumağa çalışaraq su idarəçiliyi sahəsində texnoloji həllər təqdim edir.
Beləliklə, İsrail Nil hövzəsində “texniki vasitəçi” statusu qazanaraq su təhlükəsizliyi məsələsində dolayısı təsir mexanizmi əldə etməyə çalışır.
Afrikaya dönüş və beynəlxalq təcridin yumşaldılması
Qəzza müharibəsindən sonra İsrail beynəlxalq arenada ciddi tənqidlərlə üzləşib. Afrika ölkələrinin bir hissəsi Fələstin məsələsində tənqidi mövqe sərgiləyir.
İsrail diplomatiyası:
Zambiyada səfirliyin yenidən açılması
Cənubi Sudan və Nigeriya ilə təhlükəsizlik əməkdaşlığı
Keniya ilə kəşfiyyat tərəfdaşlığı
kimi addımlarla qitədə dəstək bazasını genişləndirməyə çalışır. Məqsəd Afrika ölkələrinin beynəlxalq platformalarda vahid anti-İsrail mövqeyinin qarşısını almaqdır.
Türkiyə və Çin amili
Türkiyə Efiopiyada iri investorlardan biridir və Somali ilə hərbi sazişlərə malikdir. Çin isə iqtisadi baxımdan dominant gücdür.
Belə şəraitdə İsrail həm iqtisadi, həm də hərbi təsir baxımından güclü aktorlarla rəqabət aparmalı olur. Bu isə diplomatik təşəbbüslərin davamlılığını çətinləşdirir.
Perspektiv və risklər
İsrailin Afrika strategiyası ambisiyalıdır, lakin risklidir. Əgər Tel-Əviv iqtisadi və təhlükəsizlik sahəsində real və uzunmüddətli öhdəliklər təqdim edə bilməsə, protokol səviyyəli səfərlər davamlı geosiyasi nəticə verməyə bilər.
Afrika Buynuzu hazırda qlobal güclərin maraqlarının kəsişdiyi həssas zonadır. İsrailin uğuru onun regional balans siyasətini nə dərəcədə effektiv idarə etməsindən asılı olacaq.
